पंढरपूर – विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर

आषाढातली पावसाळी पहाट. टाळ-मृदंगाचा गजर, खांद्यावर पताका, कपाळी बुक्का आणि मुखात एकच नाम: “विठ्ठल, विठ्ठल”. सोलापूर जिल्ह्यातल्या पंढरपूरचा हा चेहरा महाराष्ट्राच्या मनात खोलवर रुजलेला आहे. गावाच्या पश्चिम काठाला भीमा नदी चंद्रकोरीसारखे वळण घेते, म्हणून इथे तिला चंद्रभागा म्हणतात. त्याच काठावर विटेवर उभा आहे पांडुरंग, कमरेवर हात ठेवून भक्तांची वाट पाहणारा.

इतिहासाच्या खुणा

पंढरपूरचे सर्वांत जुने निःसंशय पुरावे शिलालेखांत सापडतात. सन ११८९ च्या एका लेखात इथे विठ्ठलाचे छोटे देऊळ उभारल्याची नोंद आहे. १२३७ च्या लेखांत मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या बांधकामाचा आणि गावाच्या नावाचा उल्लेख येतो, आणि १२७३ ते १२७७ दरम्यानच्या लेखांत त्याच जागी विठ्ठल मंदिर बांधल्याचे दिसते. मंदिर कोणत्या राजघराण्याने बांधले, याबद्दल स्रोतांत एकमत नाही; काही जण हॉयसळांचे नाव घेतात, तर काही देवगिरीच्या यादवांचे. आजची इमारत मुख्यतः सतराव्या शतकानंतरची आहे, आणि अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मराठा सरदारांनी मंदिराची आणि गावाची पुन्हा उभारणी केली.

पुंडलिक आणि वीट

पंढरीच्या गोष्टीचा केंद्रबिंदू पुंडलिक. आख्यायिका अशी की, जनुदेव आणि सत्यवती या आईवडिलांशी नीट न वागणारा हा तरुण त्यांच्यासह काशीयात्रेला निघाला, आणि वाटेत त्याला आपली चूक उमगली. तो पालटला आणि आईवडिलांच्या सेवेत रमला. एके दिवशी स्वतः कृष्ण त्याच्या दारी आले. पुंडलिकाने सेवा अर्ध्यात सोडली नाही; त्याने एक वीट बाहेर सरकवली आणि देवाला तिच्यावर उभे राहायला सांगितले. काम आटोपून तो बाहेर आला, तेव्हा देव कमरेवर हात ठेवून तसेच उभे होते, आणि भक्ताच्या विनंतीवरून इथेच राहिले. ही गोष्ट पिढ्यानपिढ्या भक्तांच्या मनात जपली गेली आहे, आणि तिचा बोध साधा आहे: आईवडिलांची सेवा हीच देवाला जवळ आणणारी भक्ती.

मंदिराची रचना

पूर्वेकडच्या महाद्वारातून आत जाताना पहिली पायरी संत नामदेवांची पायरी म्हणून ओळखली जाते. दारापाशीच संत चोखोबांच्या समाधीचे छोटे मंदिर आहे. पुढे मुक्तिमंडप, सभामंडप, सोळा खांबांचा सोळखांबी आणि चार खांबांचा चौखांबी मंडप ओलांडला की गाभारा येतो. सोळखांबीत गरुडखांब उभा आहे. गाभारा आकाराने लहान, पण तिथले दर्शन मनात मोठे घर करते. रुक्मिणीचे स्वतंत्र मंदिर आवाराच्या ईशान्य कोपऱ्यात आहे. मंदिराच्या आवारात गणपती, दत्त, मारुती, नृसिंह, खंडोबा अशी सुमारे दोन डझन लहान देवळे आहेत.

वारी आणि उत्सव

वर्षात चार मोठ्या यात्रा भरतात: चैत्र, आषाढ, कार्तिक आणि माघ महिन्यांतील एकादशीला. यांतली आषाढी सर्वांत मोठी. आळंदीहून संत ज्ञानेश्वरांची आणि देहूहून संत तुकारामांची पालखी निघते, वाटेत इतर पालख्या मिळत जातात. अनेक दिवसांच्या पायी वाटचालीनंतर पालख्या पंढरपूरजवळच्या वाखरीला जमतात आणि एकादशीच्या आधी पंढरपुरात प्रवेश करतात. आषाढीला दहा लाखांच्या आसपास वारकरी येतात असा अंदाज आहे; कार्तिकीला तीन-चार लाख, माघीला सुमारे दोन लाख आणि चैत्रीला सुमारे एक लाख, असे स्थानिक नोंदी सांगतात.

बहुतेक वारकरी आधी चंद्रभागेत स्नान करतात आणि मग दर्शनाला जातात. ज्यांना गर्दीमुळे आत जाता येत नाही, ते कळसाला नमस्कार करून समाधान मानतात. एकादशीच्या पहाटे राज्याच्या वतीने महापूजा होते आणि एखादे वारकरी जोडपेही त्यात सहभागी असते. २०२६ मध्ये कार्तिकी एकादशी २० नोव्हेंबरला आहे; पंढरपुरात मंदिर समिती जाहीर करेल ती तारीख मानली जाते, म्हणून प्रवासापूर्वी तिथे खात्री करून घ्या.

दर्शनाची माहिती

मंदिर समितीच्या संकेतस्थळानुसार पहाटे सुमारे चार वाजता काकड आरती आणि नित्यपूजा होते. दिवसभरातील नैवेद्य, पोषाख, धूप आरती आणि शेजारतीच्या वेळा तिथेच दिल्या आहेत; त्या बदलू शकतात. दर्शनाचे दोन प्रकार आहेत: पदस्पर्श दर्शन, ज्यात देवाच्या पायांना स्पर्श करता येतो, आणि लांबून होणारे मुख दर्शन. पदस्पर्शासाठी सामान्य दिवशी दोन-तीन तास, एकादशीला चार-पाच तास आणि यात्रेच्या दिवसांत एक-दीड दिवसही रांगेत थांबावे लागू शकते; मुख दर्शन पंधरा-वीस मिनिटांत होते. समितीच्या संकेतस्थळावर दर्शन पासचे ऑनलाइन बुकिंग आणि थेट प्रक्षेपण आहे. बुकिंग, निवास किंवा देणगीसाठी फक्त अधिकृत संकेतस्थळ वापरा; बनावट संकेतस्थळांबद्दल समितीनेच सावध केले आहे.

कसे पोहोचाल

पंढरपूर सोलापूरपासून रस्त्याने सुमारे ७५ किलोमीटर, पुण्यापासून सुमारे २१० आणि मुंबईपासून सुमारे ३६० किलोमीटरवर आहे. गावातच रेल्वे स्टेशन आहे, आणि एसटी बस स्थानक मंदिरापासून सुमारे एक किलोमीटरवर. जवळची विमानतळे पुणे (सुमारे २१० किमी) आणि कोल्हापूर (सुमारे १८० किमी). ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हवामान सुखद असते; उन्हाळ्यात तापमान ४२ अंशांपर्यंत जाते.

जवळची स्थळे

महाद्वार घाटावर पुंडलिकाचे मंदिर आहे; यात्रेत त्याचे दर्शन आवर्जून घेतले जाते. शहरातले मल्लिकार्जुन मंदिर गावातले सर्वात जुने मानले जाते. विष्णुपाद आणि गोपाळपूर सुमारे दोन किलोमीटरवर आहेत, तर वाखरी सुमारे पाच. गावाच्या उत्तरेला संत कैकाडी महाराज मठाचा आधुनिक परिसर आहे, जिथे देवदेवता आणि संतांच्या प्रसंगांची दृश्ये मांडली आहेत.

ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम, सगळ्यांच्या वाणीत पंढरी आहे. म्हणूनच इथे येणारा माणूस देवाला भेटायला येतो, आणि जाताना एका मोठ्या, अदृश्य कुटुंबाचा भाग होऊन परततो.