ज्ञानेश्वरी अध्याय १ च्या २०८ ते २७५ या ओव्या या भागात आहेत, आणि इथे पहिला अध्याय पूर्ण होतो. मागच्या भागाच्या शेवटी अर्जुन म्हणाला होता की हे सगळे आपलेच गोत्रज आहेत, मग यांना कसे मारावे? आता त्याच विचाराचा विस्तार होतो, आणि शस्त्र हाती धरलेला वीर हळूहळू शोकाने कसा खचत जातो, हे ज्ञानदेव मोठ्या मायेने उलगडून दाखवतात.
या ओव्यांत अर्जुन कृष्णाशी मनमोकळे बोलतो. राज्य, भोग आणि विजय यांचा त्याला आता काहीच मोह उरलेला नाही. कुळाचा नाश झाला तर धर्म कसा ढासळतो, कुळातील संस्कार कसे विस्कटतात आणि पितरांचीही कशी अवहेलना होते, हे तो एकामागून एक उदाहरणे देऊन सांगतो. दृष्टान्त सोपे आहेत: कोकिळ, चकोर, सिंह, अग्नी, काष्ठ, दीप. त्यामुळे अवघड विषयही कानाला जड वाटत नाही.
शेवटी अर्जुन रथातून खाली उतरतो, धनुष्यबाण टाकतो आणि डोळ्यांत अश्रू येतात. पुढे कृष्ण काय सांगणार, याची उत्सुकता ठेवूनच अध्याय संपतो. खाली ओवी क्रमांकांसह पाठ दिला आहे, आणि त्यानंतर माझ्या शब्दांत सार. जुन्या मराठीतील रूपे जशी आहेत तशी ठेवली आहेत. प्रतींनुसार काही शब्दांचे शुद्धलेखन थोडे बदलते; येथे बहुसंमत रूप घेतले आहे.
ओवी २०८ ते २७५
म्हणोनि जळो हें झुंज
प्रत्यया न ये मज
एणें काय काज
महापापें ॥ २०८ ॥देवा बहुतापरी पाहतां
एथ वोखटे होईल झुंजतां
वर कांहीं चुकवितां
लाभु आथी ॥ २०९ ॥तया विजयवृत्ती कांहीं
मज सर्वथा काज नाहीं
एथ राज्य तरी कायी
हे पाहुनियां ॥ २१० ॥या सकळांतें वधावें
मग हे भोग भोगावे
ते जळोत आघवे
पार्थु म्हणे ॥ २११ ॥तेणें सुखेंविण होईल
तें भलतैसें साहिजेल
वरी जीवितही वेंचिजेल
याचिलागीं ॥ २१२ ॥परी यांसी घातु कीजे
मग आपण राज्यसुख भोगिजे
हें स्वप्नींही मन माझें
करूं न शके ॥ २१३ ॥तरी आम्हीं कां जन्मावें
कवणलागीं जियावें
जरी वडिलां यां चिंतावें
विरुद्ध मनें ॥ २१४ ॥पुत्रातें इच्छी कुळ
तयाचें कायि हेंचि फळ
जे निर्दळिजे केवळ
गोत्र आपुलें ॥ २१५ ॥हें मनींचि केविं धरिजे
आपण वज्राचेया होईजे
वरी घडे तरी कीजे
भलें इयां ॥ २१६ ॥आम्हीं जें जें जोडावें
तें समस्तीं इहीं भोगावें
हें जीवितही उपकारावें
काजीं यांच्या ॥ २१७ ॥आम्ही दिगंतीचे भूपाळ
विभांडूनि सकळ
मग संतोषविजे कुळ
आपुलें जें ॥ २१८ ॥तेचि हे समस्त
परी कैसें कर्म विपरीत
जे जाहले असती उद्यत
झुंजावया ॥ २१९ ॥अंतौरिया कुमरें
सांडोनियां भांडारें
शस्त्राग्रीं जिव्हारें
आरोपुनी ॥ २२० ॥ऐसियांतें कैसेनि मारूं ?
कवणावरी शस्त्र धरूं ?
निजहृदया करूं
घातु केवीं ? ॥ २२१ ॥हें नेणसी तूं कवण
परी पैल भीष्म द्रोण
जयांचे उपकार असाधारण
आम्हां बहुत ॥ २२२ ॥एथ शालक सासरे मातुळ
आणि बंधु कीं हे सकळ
पुत्र नातू केवळ
इष्टही असती ॥ २२३ ॥अवधारी अति जवळिकेचे
हे सकळही सोयरे आमुचे
म्हणौनि दोष आथी वाचे
बोलितांचि ॥ २२४ ॥हे वरी भलतें करितु
आतांचि येथें मारितु
परि आपण मनें घातु
न चिंतावा ॥ २२५ ॥त्रैलोक्यींचें अनकळित
जरी राज्य होईल प्राप्त
तरी हें अनुचित
नाचरें मी ॥ २२६ ॥जरी आजि एथ ऐसें कीजे
तरी कवणाच्या मनीं उरिजे ?
सांगे मुख केवीं पाहिजे
तुझें कृष्णा ? ॥ २२७ ॥जरी वधु करोनि गोत्रजांचा
तरी वसौटा होऊनि दोषांचा
मज जोडिलासि तुं हातींचा
दूरी होसी ॥ २२८ ॥कुळहरणीं पातकें
तिये आंगीं जडती अशेखें
तये वेळीं तुं कवणें कें
देखावासी ? ॥ २२९ ॥जैसा उद्यानामाजीं अनळु
संचारला देखोनि प्रबळु
मग क्षणभरी कोकिळु
स्थिरु नोहे ॥ २३० ॥का सकर्दम सरोवरु
अवलोकूनि चकोरु
न सेवितु अव्हेरु
करूनि निघे ॥ २३१ ॥तयापरी तुं देवा
मज झकवूं न येसीं मावा
जरी पुण्याचा वोलावा
नाशिजैल ॥ २३२ ॥म्हणोनि मी हें न करीं
इये संग्रामीं शस्त्र न धरीं
हें किडाळ बहुतीं परी
दिसतसे ॥ २३३ ॥तुजसीं अंतराय होईल
मग सांगे आमुचें काय उरेल ?
तेणें दुःखें हियें फुटेल
तुजवीण कृष्णा ॥ २३४ ॥म्हणौनि कौरव हे वधिजती
मग आम्ही भोग भोगिजती
हे असो मात अघडती
अर्जुन म्हणे ॥ २३५ ॥हे अभिमानमदें भुललें
जरी पां संग्रामा आले
तर्‍ही आम्हीं हित आपुलें
जाणावें लागे ॥ २३६ ॥हें ऐसें कैसें करावें ?
जे आपुले आपण मारावे ?
जाणत जाणतांचि सेवावें
काळकूट ? ॥ २३७ ॥हां जी मार्गीं चालतां
पुढां सिंहु जाहला आवचिता
तो तंव चुकवितां
लाभु आथी ॥ २३८ ॥असता प्रकाशु सांडावा
मग अंधकूप आश्रावा
तरी तेथ कवणु देवा
लाभु सांगे ? ॥ २३९ ॥कां समोर अग्नि देखोनी
जरी न वचिजे वोसंडोनी
तरी क्षणा एका कवळूनी
जाळूं सके ॥ २४० ॥तैसे दोष हे मूर्त
अंगी वाजों असती पहात
हें जाणतांही केवीं एथ
प्रवर्तावें ? ॥ २४१ ॥ऐसें पार्थु तिये अवसरीं
म्हणे देवा अवधारीं
या कल्मषाची थोरी
सांगेन तुज ॥ २४२ ॥जैसें काष्ठें काष्ठ मथिजे
तेथ वन्हि एक उपजे
तेणें काष्ठजात जाळिजे
प्रज्वळलेनि ॥ २४३ ॥तैसा गोत्रींचीं परस्परें
जरी वधु घडे मत्सरें
तरी तेणें महादोषें घोरें
कुळचि नाशे ॥ २४४ ॥म्हणौनि येणें पापें
वंशजधर्मु लोपे
मग अधर्मुचि आरोपे
कुळामाजीं ॥ २४५ ॥एथ सारासार विचारावें
कवणें काय आचरावें
आणि विधिनिषेध आघवे
पारुषती ॥ २४६ ॥असता दीपु दवडिजे
मग अंधकारीं राहाटिजे
तरी उजूचि कां अडळिजे
जयापरी ॥ २४७ ॥तैसा कुळीं कुळक्षयो होय
तये वेळीं तो आद्यधर्मु जाय
मग आन कांहीं आहे
पापावांचुनी ? ॥ २४८ ॥जैं यमनियम ठाकती
तेथ इंद्रिये सैरा राहाटती
म्हणौनि व्यभिचार घडती
कुळस्त्रियांसी ॥ २४९ ॥उत्तम अधमीं संचरती
ऐसे वर्णावर्ण मिसळती
तेथ समूळ उपडती
जातिधर्म ॥ २५० ॥जैसी चोहटाचिये बळी
पाविजे सैरा काउळीं
तैसीं महापापें कुळीं
संचरती ॥ २५१ ॥मग कुळा तया अशेखा
आणि कुळघातकां
येरयेरां नरका
जाणें आथी ॥ २५२ ॥देखें वंशवृद्धि समस्त
यापरी होय पतित
मग वोवांडिती स्वर्गस्थ
पूर्वपुरुष ॥ २५३ ॥जेथ नित्यादि क्रिया ठाके
आणि नैमित्तिक क्रिया पारुखे
तेथ कवणा तिळोदकें
कवण अर्पी ? ॥ २५४ ॥तरी पितर काय करिती ?
कैसेनि स्वर्गीं वसती ?
म्हणौनि तेही येती
कुळापासीं ॥ २५५ ॥जैसा नखाग्रीं व्याळु लागे
तो शिखांत व्यापी वेगें
तेवीं आब्रह्म कुळ अवघें
आप्लविजे ॥ २५६ ॥देवा अवधारी आणीक एक
एथ घडे महापातक
जे संगदोषें हा लौकिक
भ्रंशु पावे ॥ २५७ ॥जैसा घरीं आपुला
वानिवसें अग्नि लागला
तो आणिकांहीं प्रज्वळिला
जाळूनि घाली ॥ २५८ ॥तैसिया तया कुळसंगती
जे जे लोक वर्तती
तेही बाधा पावती
निमित्तें येणें ॥ २५९ ॥तैसें नाना दोषें सकळ
अर्जुन म्हणे तें कुळ
मग महाघोर केवळ
निरय भोगी ॥ २६० ॥पडिलिया तिये ठायीं
मग कल्पांतींही उकलु नाहीं
येसणें पतन कुळक्षयीं
अर्जुन म्हणे ॥ २६१ ॥देवा हें विविध कानीं ऐकिजे
परी अझुनिवरी त्रासु नुपजे
हृदय वज्राचें हें काय कीजे
अवधारीं पां ॥ २६२ ॥अपेक्षिजे राज्यसुख
जयालागीं तें तंव क्षणिक
ऐसे जाणतांही दोख
अव्हेरू ना ? ॥ २६३ ॥जे हे वडिल सकळ आपुले
वधावया दिठी सूदले
सांग पां काय थेंकुलें
घडलें आम्हां ? ॥ २६४ ॥आतां यावरी जें जियावें
तयापासूनि हें बरवें
जे शस्त्र सांडुनि साहावे
बाण यांचे ॥ २६५ ॥तयावरी होय जितुकें
तें मरणही वरी निकें
परी येणें कल्मषें
चाड नाहीं ॥ २६६ ॥ऐसें देखून सकळ
अर्जुनें आपुलें कुळ
मग म्हणे राज्य तें केवळ
निरयभोगु ॥ २६७ ॥ऐसे तिये अवसरी
अर्जुन बोलिला समरीं
संजयो म्हणे अवधारीं
धृतराष्ट्रातें ॥ २६८ ॥मग अत्यंत उद्वेगला
न धरत गहींवरु आला
तेथ उडी घातली खालां
रथौनियां ॥ २६९ ॥जैसा राजकुमरु पदच्युतु
सर्वथा होय उपहतु
कां रवि राहुग्रस्तु
प्रभाहीनु ॥ २७० ॥नातरी महासिद्धिसंभ्रमें
जिंतिला तापसु भ्रमें
मग आकळूनि कामें
दीनु कीजे ॥ २७१ ॥तैसा तो धर्नुधरु
अत्यंत दुःखें जर्जरु
दिसे जेथ रहंवरु
त्यजिला तेणें ॥ २७२ ॥मग धनुष्य बाण सांडिले
न धरत अश्रुपात आले
ऐसें ऐक राया वर्तलें
संजयो म्हणे ॥ २७३ ॥आतां यापरी तो वैकुंठनाथु
देखोनि सखेद पार्थु
कवणेपरी परमार्थु
निरूपील ॥ २७४ ॥ते सविस्तर पुढारी कथा
अति सकौतुक ऐकतां
ज्ञानदेव म्हणे आतां
निवृत्तिदासु ॥ २७५ ॥
सार
अर्जुन म्हणतो की हे युद्ध जळून जावो. यात विजयाचे सुख मिळाले तरी ज्यांच्यासाठी राज्य हवे, तेच समोर मरायला उभे असतील तर त्या सुखाचा काय उपयोग? जे आपले गुरू, आप्त, पुत्र आणि नातू आहेत, त्यांना मारून भोग भोगणे त्याला स्वप्नातही शक्य वाटत नाही. कुळ पुत्राची इच्छा धरते, ते काय याच फळासाठी की आपल्याच गोत्राचा नाश व्हावा, असेही तो विचारतो. पुढे त्याला कृष्णाचीही आठवण होते: जर कुळहत्येचे पाप माझ्या अंगी जडले, तर तू माझ्या जवळ तरी राहशील का? कोकिळ पेटलेल्या बागेतून आणि चकोर गढूळ सरोवरातून जसा दूर जातो, तसे तू मला सोडून जाशील, असे तो म्हणतो.
मग अर्जुन कुळक्षयाचे परिणाम मांडतो. दोन काष्ठे घासली की त्यातून आग उपजते आणि ती सगळ्या काष्ठांना जाळते, तसा गोत्रजांच्या वधाने कुळाचा नाश होतो. कुळाचा धर्म लोपला की अधर्म वाढतो, सारासार विचार राहत नाही, आचारांची बंधने सुटतात. पितरांना तिळोदक देणारा कुणी उरत नाही, आणि घरात लागलेली आग जशी शेजाऱ्यांनाही भाजते, तसे या दोषाचे फळ सगळ्या समाजाला भोगावे लागते. हे सर्व कानांनी ऐकूनही आपले हृदय वज्राचे असल्याने त्रास होत नाही, अशी तो स्वतःलाच खंत सांगतो.
शेवटी तो ठरवतो की शस्त्र टाकून यांचे बाण सोसावेत, तेही बरे; पण या पापाची आस नको. असे बोलून अर्जुन रथातून खाली उडी घेतो. पदावरून पडलेला राजपुत्र किंवा राहूने ग्रासलेला सूर्य जसा निस्तेज दिसतो, तसा तो दिसू लागतो. धनुष्यबाण टाकून देतो, डोळ्यांत पाणी येते. संजय धृतराष्ट्राला हे सांगतो आणि म्हणतो की आता दुःखी झालेल्या पार्थाला वैकुंठनाथ परमार्थ कसा सांगतील, ते पुढे पाहू. शेवटच्या ओवीत ज्ञानदेव निवृत्तिनाथांचा दास म्हणून स्वतःची ओळख देतात, आणि पहिला अध्याय इथे संपतो.