संत नामदेव महाराज

पंढरपूरच्या चंद्रभागेकाठी आषाढी-कार्तिकीला जेव्हा टाळ-मृदंगाचा गजर घुमतो, तेव्हा त्या गजरात एक नाव हळुवारपणे मिसळलेले असते: नामदेव. शिंप्याच्या घरात जन्मलेला हा मुलगा विठ्ठलाला सखा मानून मोठा झाला, आणि पुढे अवघ्या भारताला नामस्मरणाची गोडी लावून गेला. त्यांची गोष्ट मोठ्या चमत्कारांची नाही; ती एका निर्मळ, निरागस प्रेमाची आहे.

नरसी बामणीचा बाळ

भक्तांच्या स्मृतीत नामदेवांचा जन्म कार्तिक शुद्ध एकादशीला, शके ११९२ म्हणजे इ.स. १२७० च्या सुमारास झाला. जन्मगाव नरसी बामणी, आजच्या हिंगोली जिल्ह्यातले. काही लेखांत हेच गाव परभणी किंवा सातारा जिल्ह्यात दाखवले जाते, आणि काही अभ्यासकांना जन्मस्थान पंढरपूरजवळच असावे असे वाटते. तरीही नरसी बामणी हेच नाव सर्वाधिक वेळा आणि सर्वाधिक प्रेमाने घेतले जाते.

वडील दामाशेटी शिंपी, आई गोणाई. हे कुटुंब पंढरपुरात स्थिरावले होते आणि विठ्ठलचरणी निष्ठा हा त्यांचा घरचा वारसा होता. पुढे नामदेवांचा विवाह राजाईशी झाला; त्यांना चार मुले आणि एक कन्या झाली. घरात माणसे पंधराच्या आसपास, आणि त्याच घरात जनाबाई नावाची एक दासी राहत असे, जी पुढे स्वतः संत म्हणून ओळखली गेली.

विठ्ठलाशी बालमैत्री

बाळ नामदेवाचा पहिला शब्द “विठ्ठल” होता, असे सांगतात. देव त्यांच्यासाठी दगडाची मूर्ती नव्हता; तो हक्काचा सवंगडी होता. एक कथा अशी की आई-वडील बाहेरगावी गेले असताना घरच्या देवाला नैवेद्य दाखवण्याचे काम लहानग्या नामदेवावर आले. त्याने ताट देवासमोर ठेवले आणि हट्टाने बसून राहिला: “तू खाल्लेस तरच मी खाईन.” आख्यायिका सांगते की त्या निरागस हट्टापुढे प्रत्यक्ष देवालाही झुकावे लागले. मंदिराच्या महाद्वाराशी असलेली “नामदेव पायरी” याच आठवणीशी जोडली जाते. याच प्रसंगाची आणखी दोन रूपे ऐकायला मिळतात, ज्यांत जागा आणि तपशील थोडे वेगळे आहेत; पण गाभा एकच आहे, बालकाच्या प्रेमापुढे देव नमतो.

तरुणपणाबद्दल मात्र दोन वेगळी चित्रे दिसतात. एका कथेत ते लहानपणापासून अखंड भक्त आहेत. दुसऱ्या कथेत ते काही काळ चुकीच्या संगतीत भरकटले, आणि एका दुःखी स्त्रीचा आक्रोश ऐकून त्यांचे मन पश्चात्तापाने पेटून उठले; त्यानंतर ते पूर्णपणे विठ्ठलचरणी समर्पित झाले. वाट कोणतीही असो, दोन्ही आख्यायिका एका ठिकाणी येऊन मिळतात: नामदेवांचे आयुष्य विठ्ठलाभोवती फिरणारे होते.

संसार आणि संतत्व

नामदेव संसारी माणूस होते आणि घरात गरिबी होती. विठ्ठलनामात रंगून गेलेल्या नवऱ्याकडे आणि मुलाकडे पाहून आई आणि पत्नी कधी कधी काळजीने रागावत, असे सांगितले जाते. अशातच एका प्रसंगी त्यांना परीस मिळाला, जो लोखंडाचे सोने करतो, अशी कथा भक्तांच्या ओठांवर आहे. नामदेवांनी तो परीस नदीत फेकून दिला, कारण त्यांच्या खजिन्यात आधीच विठ्ठलाचे नाव होते. ही गोष्ट पिढ्यानपिढ्या भक्तांच्या मनात जपली गेली आहे, आणि तिच्यातला संदेश स्पष्ट आहे, की संपत्तीपेक्षा नाम मोठे.

ज्ञानदेवांची भेट आणि गुरुकृपा

वयाच्या विशीच्या सुमारास, साधारण इ.स. १२९१ मध्ये, पंढरपुरात संत ज्ञानदेवांशी त्यांची भेट झाली आणि आयुष्याला नवी दिशा मिळाली. ज्ञानदेवांनी त्यांना बरोबर घेऊन तीर्थयात्रा केली; दोघांनी देशाच्या अनेक भागांतील पवित्र स्थळे पाहिली. प्रवासात ज्ञानदेवांनी सुचवले की गुरूशिवाय ज्ञान अधुरे राहते, आणि नामदेव विसोबा खेचरांकडे पोहोचले.

या भेटीची कथा मोठी गोड आहे. विसोबा एका मंदिरात शिवलिंगावर पाय ठेवून पहुडलेले होते. नामदेव चकित झाले, आणि त्यांनी विसोबांचे पाय हलक्या हाताने दुसरीकडे ठेवले. जिथे जिथे पाय ठेवले तिथे तिथे लिंग प्रकटू लागले, अशी कहाणी भक्त आजही सांगतात. त्या क्षणी नामदेवांना उमगले की देव एकाच मूर्तीत नाही, तो सर्वत्र भरून आहे. ही गोष्ट प्रत्येक गावी थोड्या वेगळ्या रंगात सांगितली जाते, पण तिचा बोध एकच राहतो: देव सर्वत्र आहे.

त्या काळात ज्ञानदेव, निवृत्ती, सोपान, मुक्ताबाई, चोखामेळा, गोरा कुंभार आणि विसोबा खेचर अशा संतमेळ्यात बसण्याचे भाग्य नामदेवांना लाभले. जेव्हा ज्ञानदेवांनी आळंदीत संजीवन समाधी घेतली, तेव्हा नामदेव कोसळून गेले. त्या वियोगाची कळ त्यांच्या अभंगांतून आजही जाणवते.

सारा देश आणि पंजाबची भूमी

ज्ञानदेवांनंतर नामदेवांनी भागवत धर्माचा प्रसार हेच जीवनकार्य मानले. जुन्या चरित्रकारांनी नोंदवले आहे की ते सुमारे पन्नास वर्षे गावोगावी कीर्तनाचा नाद लावत फिरले. एका स्रोतानुसार इ.स. १३३० च्या सुमारास द्वारका, मारवाड, मथुरा आणि हरिद्वारमार्गे ते पंजाबात पोहोचले आणि तिथे जवळपास वीस वर्षे राहिले. घुमान आणि गुरदासपूरचा परिसर त्यांची कर्मभूमी बनला. बोहरदास हे त्यांचे पंजाबी शिष्य. आजही घुमानमध्ये त्यांचे मंदिर आहे, आणि शीख बांधव त्यांना “बाबा नामदेव” म्हणून आदराने स्मरतात.

त्यांची सुमारे साठ पदे गुरु ग्रंथ साहिबात समाविष्ट आहेत. मराठी मातीतला एक शिंपी इतका दूरवर पोहोचला, ही त्यांच्या सुरांच्या सच्चेपणाची साक्ष आहे. राजस्थानातील दादूपंथीयांनीही त्यांच्या रचनांचा एक मोठा संग्रह जपून ठेवला आहे, आणि कबीरपंथीयही त्यांना आपले मानतात. मात्र महाराष्ट्रातले नामदेव आणि ग्रंथसाहिबातले नामदेव एकच का, याविषयी अभ्यासकांमध्ये आजही चर्चा चालू आहे.

अभंग आणि कीर्तन

नामदेवांच्या नावावर सुमारे अडीच हजार अभंग आणि जवळपास सव्वाशे हिंदी पदे सांगितली जातात. विद्वानांच्या मते त्यातले काही शेकडोच त्यांचे खरे मानता येतात, कारण पुढे अनेकांनी “नामा म्हणे” असे लिहीत आपल्या रचना त्यांच्या नावाने मिसळल्या. तरीही त्या सुरांतला साधेपणा आणि गोडवा ओळखू येतो. स्वतः ज्ञानदेवांचे चरित्र आणि तीर्थयात्रेचे वर्णन त्यांनी आदी, समाधी आणि तीर्थावळी या भागांत शब्दबद्ध केले, म्हणून त्यांना मराठीतले पहिले आत्मचरित्रकार आणि चरित्रकार असेही म्हटले जाते. त्यांचे कीर्तन इतके रंगत असे की श्रद्धावानांच्या मते प्रत्यक्ष पांडुरंग टाळाच्या तालावर डोलू लागत.

त्यांची शिकवण

नामदेवांनी सांगितले की मोठ्या विधींपेक्षा मनापासून घेतलेले देवाचे नाव अधिक जड असते. चांगल्या संगतीने माणसाचे मन घडते, म्हणून संतसंग धरावा. देवाच्या दारात जात, व्यवसाय किंवा गरिबी कुणालाही आड येत नाही; वारीचे दार सगळ्यांसाठी उघडे आहे, याचे मूळ अशा विचारातच आहे.

ब्रिटानिकासारख्या ग्रंथांत नोंद आहे की वारकरी पंथ जातीच्या बंधनांपासून मुक्त भक्तीचा मार्ग दाखवतो, आणि नामदेव त्या पंथाचे अग्रणी प्रवक्ते मानले जातात. त्यांच्या काव्याची धारा पुढे सुमारे चार शतके वाहत राहिली आणि तुकारामांच्या अभंगांत तिचा कळस गाठला गेला, असे इतिहासकार सांगतात.

त्यांची नम्रता तर विलक्षण. विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराची पायरी होऊन राहावे, म्हणजे दर्शनाला येणाऱ्या भक्तांचे पाय आपल्यावर पडतील, अशी त्यांची आस होती. मोठेपणाच्या मागे न लागता सेवेत सुख शोधणे, हीच त्यांच्या आयुष्याची खरी शिकवण म्हणावी लागेल.

पायरीवरची समाधी

एका मराठी लेखानुसार आषाढ वद्य त्रयोदशी, शके १२७२ म्हणजे ३ जुलै १३५० रोजी पंढरपुरात ते पांडुरंगाच्या चरणी विलीन झाले. त्यांच्या इच्छेप्रमाणे त्यांची समाधी विठ्ठल मंदिराच्या पहिल्या पायरीजवळ आहे. शीख कथनांत मात्र त्यांचा अंत घुमानात झाला असे येते. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिकासारखे ग्रंथ जन्म आणि मृत्यू या दोन्ही वर्षांना (१२७० आणि १३५०) प्रश्नचिन्ह लावतात. कालगणनेत हा संभ्रम राहिला तरी त्यांच्या स्मृतीत संभ्रम नाही.

आजही वारीत

आजही आषाढी आणि कार्तिकी वारीला पंढरपूरकडे चालणाऱ्या वारकऱ्यांच्या मनात नामदेव जिवंत आहेत. त्यांच्या पादुकाही वारीसोबत नेल्या जातात. जेव्हा एखादा वारकरी अभंग गुणगुणतो आणि शेवटी “नामा म्हणे” असा स्वर येतो, तेव्हा वाटते की तो शिंपी अजूनही त्या रस्त्याने आपल्यासोबत चालतो आहे, आणि एकच गोष्ट हळूच सांगतो आहे: देवापर्यंत पोहोचायला एक निर्मळ हाक पुरेशी असते.