संत एकनाथ महाराज

गोदावरीच्या शांत प्रवाहाकडे पाहिले की पैठणच्या एका मुलाची आठवण येते, ज्याने लहानपणीच आई-वडील गमावले आणि पुढे अवघ्या महाराष्ट्राला आपले मानले. गुरूंच्या नावात आपले नाव मिसळणारे एकनाथ महाराज आजही वारकऱ्यांच्या ओठांवर आहेत. ते कीर्तनकार होते, कवी होते, संसारी होते, आणि सर्वांत आधी माणुसकीचे पाईक होते.

पैठणचा अनाथ बालक

एकनाथांचा जन्म सुमारे १५३३ मध्ये पैठण (प्राचीन प्रतिष्ठान) येथे देशस्थ ब्राह्मण कुलकर्णी घराण्यात झाला. स्रोतांत वर्षांबद्दल थोडा फरक आहे; काही १५३० सांगतात, तर ब्रिटानिकासारखे काही १५४४ चे वर्ष देतात, पण १५३३ हे वर्ष सर्वाधिक वेळा येते. वडील सूर्यनारायण आणि आई रुक्मिणीबाई त्यांच्या लहानपणीच गेल्या, आणि आजोबा चक्रपाणी यांनी त्यांना वाढवले. त्यांच्या पूर्वजांपैकी संत भानुदास (काही स्रोत त्यांना आजोबा, काही पणजोबा म्हणतात) हे स्वतः मोठे विठ्ठलभक्त होते. त्यामुळे अनाथपणाच्या दुःखातही घरात भक्तीचा सुगंध होता.

मुलगा लहानपणीच वेगळा होता. खेळण्याच्या वयात तो संतांची चरित्रे आणि पुराणकथा ऐकत आणि सांगत असे. सोबतची मुले अनाथ म्हणून चिडवत, तेव्हा त्याने आतल्या आत भक्ती घट्ट धरली. कुणी हसले म्हणून तो तुटला नाही; उलट, ज्याला कुणीच नाही त्याला देवाचाच आधार, हे त्याला लवकर कळले.

देवगडचे जनार्दन स्वामी

वयाच्या बाराव्या वर्षाच्या सुमारास एकनाथांनी जनार्दन स्वामींचे नाव ऐकले. हे दत्तभक्त संत देवगड (देवगिरी, आजचे दौलताबाद) येथे राहत. मुलगा गुरूंकडे निघाला आणि सहा वर्षे त्यांच्या सेवेत राहिला. गुरूंनी त्याला वेद, न्याय, योग आणि ज्ञानेश्वरांचे साहित्य शिकवले. गुरूंच्या सहवासात एकनाथांनी एक गोष्ट शिकली: ज्ञान हे फक्त वाचण्याचे नसते, ते जगण्याचे असते.

यात्रा आणि संसार

गुरूंच्या आज्ञेने एकनाथ तीर्थयात्रेला निघाले. नाशिक-त्र्यंबकेश्वर येथे त्यांनी चतुःश्लोकी भागवत लिहिले; भागवतातील चार मूळ श्लोकांचा अर्थ सुमारे हजार मराठी ओव्यांत उलगडणारा हा ग्रंथ आहे. पुढे काशीला जाऊन हिंदी भाषेची ओळख करून घेतली. मग गुरूंच्याच सांगण्यावरून ते पैठणला परतले आणि गिरिजाबाईंशी विवाह करून गृहस्थजीवन सुरू केले. गोदावरी आणि गंगा या दोन मुली आणि हरी हा मुलगा, असा त्यांचा संसार झाला.

घर असूनही त्यांच्या घराचे दार सर्वांसाठी उघडे राहिले. त्यांच्या घरी अन्नछत्र चालत असे, आणि कीर्तनाला येणाऱ्या गरीब श्रोत्यांना जेवण मिळे. संसार हा भक्तीला अडथळा नाही, तो भक्तीचाच एक भाग आहे, हे त्यांनी स्वतःच्या जगण्यातून दाखवले. जग सोडून रानात जाणाऱ्या संन्याशाइतकेच घरात राहून सर्वांना जेवू घालणाऱ्या गृहस्थाचे महत्त्व असते, असा संदेश त्यांच्या दिनचर्येतून मिळतो.

एकनाथी भागवत आणि भावार्थ रामायण

एकनाथांनी मराठीत विपुल लेखन केले. एकनाथी भागवत हा त्यांचा सर्वांत मोठा ग्रंथ: ३१ अध्याय आणि सुमारे १८,७९८ ओव्या. पहिले पाच अध्याय पैठणला लिहिले, उरलेले काशीत. श्रीधर स्वामींच्या संस्कृत टीकेचा आधार घेऊन त्यांनी कृष्णाने उद्धवाला सांगितलेला उपदेश मराठीत सोपा केला. ज्ञानेश्वरी अर्जुनाला सांगितलेल्या गीतेच्या तत्त्वावर उभी आहे, तर एकनाथी भागवत उद्धवाला सांगितलेल्या उपदेशावर; दोन्ही एकमेकांना पूरक मानले जातात. ग्रंथाची सुरुवात गणेशवंदनेने होते, आणि पुढे प्रत्येक अध्यायात भक्तीचा, ज्ञानाचा आणि सदाचाराचा सूर कायम राहतो. या ग्रंथाचे काही भाग पंढरपूरच्या मंदिरातील कीर्तनात आजही गायले जातात. जे संस्कृत जाणत नाहीत, त्यांना भागवताची गोडी मराठीतून लागावी, हाच एकनाथांचा हेतू होता.

भावार्थ रामायण त्यांनी सुरू केले, आणि ते त्यांचे शिष्य गावबा यांनी पूर्ण केल्याचे सांगितले जाते. याशिवाय रुक्मिणी स्वयंवर, हस्तामलक, शुकाष्टक, आनंदलहरी, चिरंजीवपद आणि इतर रचना, तसेच हिंदू-तुर्क संवाद हे सोळाव्या शतकातील हिंदू आणि मुसलमान यांच्या संभाषणाचे लहानसे पुस्तकही त्यांच्या नावावर आहे. दोन समाजांनी एकमेकांशी बोलावे, ऐकावे आणि समजून घ्यावे, ही इच्छा त्या लेखनातून जाणवते. संस्कृत ही फक्त विद्वानांची भाषा राहू नये, असे त्यांना वाटे; देवाला कोणतीही भाषा परकी नाही, हा त्यांचा आग्रह होता.

भारूडाची गंमत

पण त्यांची खरी ओळख भारूड हा नवा भक्तिगीत-प्रकार. कीर्तनात गाता येणारे हे गीत लोकजीवनातली रोजची रूपके घेऊन मोठा आध्यात्मिक अर्थ सांगते. असे सुमारे तीनशे भारूड त्यांनी रचले. श्रोत्यांना हसवत हसवत ते अंतर्मुख करत, आणि हीच त्यांची ताकद होती. जड तत्त्वज्ञान शेतकरी, कारागीर आणि गृहिणी यांच्या भाषेत पोहोचले, कारण त्यांनी स्वतःचे शब्द लोकांच्या शब्दांतून उचलले. अद्वैताचा विचार आणि विठ्ठलाची भक्ती, या दोन्हींची सांगड त्यांच्या रचनांत सहज दिसते; ते ज्ञानी होते आणि भक्तही, आणि दोन्ही बाजू त्यांनी एकाच वाणीत मांडल्या.

ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत

ज्ञानेश्वरांच्या ज्ञानेश्वरीच्या हस्तलिखितांत कालांतराने अनेक चुका शिरल्या होत्या. एकनाथांनी वेगवेगळ्या प्रती जुळवून शुद्ध पाठ तयार केला, असे ब्रिटानिका आणि इतर स्रोत नोंदवतात. आज ज्ञानेश्वरी जशी आपल्या हातात येते, त्यामागे या मेहनतीचा वाटा आहे. ज्ञानेश्वर-नामदेवांच्या काळाला तुकाराम-रामदासांच्या काळाशी जोडणारा दुवा म्हणून एकनाथांकडे पाहिले जाते.

सर्वांसाठी भक्ती

एकनाथांचा ध्यास एकच होता: मोक्षाचा मार्ग फक्त विद्वानांसाठी नसून सामान्य माणसांसाठीही खुला असावा. ब्रिटानिकाच्या नोंदीनुसार, अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या माणसांना आणि स्त्रियांनाही भक्तीतून देवाची कृपा मिळू शकते, असे ते ठामपणे मांडत. त्यांच्या घरचे अन्नछत्र आणि कीर्तन गरिबांसाठी खुले होते, आणि त्यातून हाच विचार कृतीत उतरला. वारकरी संप्रदायाची पताका ज्ञानेश्वरांनी उभी केली, नामदेवांनी ती दूरवर नेली, आणि एकनाथांनी तिला सोळाव्या शतकात नवे बळ दिले.

शिकवण: जात नाही, माणूस पाहा

त्या काळात जातीचे कुंपण कठोर होते, आणि एकनाथ त्याविरुद्ध शांतपणे उभे राहिले. देव ब्राह्मण आणि अस्पृश्य, हिंदू आणि मुसलमान यांत भेद करत नाही, असे ते सांगत, आणि त्यामुळे पैठणच्या काही सनातनी मंडळींचा रोष त्यांना सहन करावा लागला. त्यांच्या शिकवणीत माणसांबरोबर पशू, पक्षी आणि झाडांबद्दलही करुणा आहे. सर्व जीवांना आपले नातेवाईक मानावे, ही त्यांची दृष्टी होती, आणि त्या दृष्टीतून दया फक्त शब्दात न राहता कृतीत उतरत असे. आजच्या वाचकाला त्यांचे सांगणे सोपे आहे, आणि म्हणूनच ते कठीणही आहे: जे तुझ्यासारखेच श्वास घेते, त्याला आपले मान. तुम्ही कुणाला जेवू घातले, कुणाशी नीट वागलात, याला त्यांच्या दृष्टीने पूजेइतकेच मोल होते.

आजच्या जीवनात

आपण आज घरात राहतो, नोकरी करतो, कुटुंब सांभाळतो; एकनाथ म्हणतात की यातच भक्ती आहे. रोजच्या कामात प्रामाणिक राहणे, जेवायला आलेल्याला न नाकारणे, वेगळ्या जातीच्या किंवा धर्माच्या माणसाशी प्रेमाने बोलणे, आणि आपली भाषा अभिमानाने वापरणे, हे सगळे त्यांच्या शिकवणीचे आजचे रूप आहे. त्यांच्यासाठी देव मंदिरात होता तसाच समोर बसलेल्या माणसातही होता.

जलसमाधी आणि नाथषष्ठी

एकनाथांनी शके १५२१ मध्ये फाल्गुन कृष्ण षष्ठीला पैठणला गोदावरीत जलसमाधी घेतली, असे सांगितले जाते. ही तारीख इसवी सनानुसार फेब्रुवारी १६०० ला येते; काही स्रोत १५९९ हे वर्ष देतात. गोदावरीकाठी त्यांच्या समाधीचे स्थान आहे, आणि दरवर्षी फाल्गुनात, साधारण मार्च महिन्याच्या सुमारास, तिथे नाथषष्ठीचा उत्सव भरतो. त्या दिवशी भाविक जमतात आणि संत एकनाथांचे स्मरण करतात. ज्यांनी आयुष्यभर सर्वांना जवळ घेतले, त्यांच्या स्मृतीला असे सर्वांचे येणे साजेसेच आहे.

स्वतःच्या अनाथपणाला त्यांनी रडगाण्याचे कारण केले नाही, त्याला दुसऱ्यांना जवळ घेण्याचे बळ केले. ज्याने स्वतः एकटेपणा अनुभवला, त्यालाच कुणाला एकटे ठेवू नये, हे कळते. गोदावरीचे पाणी जसे सर्वांना सारखे मिळते, तसे एकनाथांचे प्रेम सर्वांना मिळाले.