संत ज्ञानेश्वर महाराज

कार्तिकातली थंडगार पहाट आळंदीच्या इंद्रायणीकाठी उजाडते, तेव्हा हजारो वारकऱ्यांच्या तोंडून एकच हाक उमटते: “माउली, माउली”. ही हाक कोणा राजाला नाही, कोणा सेनापतीला नाही; ती आहे अवघ्या एकविसाव्या वर्षी समाधिस्थ झालेल्या एका तरुण संताला. त्याने गीतेचा अर्थ मराठीत आणला आणि संस्कृतच्या उंबरठ्याबाहेर उभ्या असलेल्या सामान्य माणसाच्या हातात ज्ञानाचा दिवा ठेवला.

आपेगावचा बाळ आणि वाळीत पडलेले घर

ज्ञानेश्वर, ज्ञानदेव आणि माउली, एकाच माणसाला किती प्रेमाची नावे! भक्तांनी त्यांना कधी गुरुस्थानी, कधी आईच्या जागी ठेवले, म्हणून “माउली” हे नाव सर्वांत जवळचे झाले. भक्तांच्या मनात त्यांचे स्थान इतके जिवंत आहे की त्यांच्या समाधीला “संजीवन समाधी” म्हणतात, म्हणजे माउली आजही आपल्यात आहेत, असा भाव.

ज्ञानेश्वरांचा जन्म सुमारे इ.स. १२७५ मध्ये गोदावरीकाठच्या आपेगावात झाला; काही अभ्यासक १२७१ हे वर्ष सांगतात, तर काही नोंदींत जन्मगाव आळंदी असेही येते. एका नोंदीनुसार तो दिवस कृष्णजन्माष्टमीचा होता. वडील विठ्ठलपंत हे गावचे कुलकर्णी, आई रुक्मिणीबाई (रखुमाबाई). निवृत्ती (सुमारे १२७३), ज्ञानदेव, सोपान (सुमारे १२७७) आणि मुक्ताबाई (सुमारे १२७९) ही चार भावंडे पुढे चौघेही संत म्हणून ओळखली गेली. वयाने थोडक्या अंतराची ही मुले एकाच ओढीने एकत्र वाढली, आणि समाजाने दार लावले तरी त्यांनी आपापसातले घर कधी बंद होऊ दिले नाही.

विठ्ठलपंतांनी संन्यास घेतला होता आणि पुढे गृहस्थाश्रमात परतले, याचा राग समाजाने मुलांवर काढला. या कुटुंबाला वाळीत टाकले गेले. पुढे वडिलांनी प्रयागक्षेत्री देह ठेवला, असे चरित्रग्रंथ सांगतात, आणि चार लहान मुले जगाच्या नजरेत उघडी पडली. पैठणच्या विद्वानांकडे शुद्धिपत्र मागायला गेलेल्या या भावंडांची एक गोष्ट भक्तांच्या मनात आजही जिवंत आहे: रेड्याच्या मुखातून वेदमंत्र उच्चारले गेले आणि सभा थक्क झाली. गोष्टीचा गाभा स्पष्ट आहे, म्हणजे प्रत्येक प्राण्यात तोच परमात्मा आहे.

निवृत्तिनाथ, पहिले गुरू

थोरले बंधू निवृत्तिनाथ यांना गहिनीनाथांकडून नाथ-संप्रदायाची दीक्षा मिळाली होती. पुढे त्यांनीच ज्ञानदेवांना मार्ग दाखवला, आणि ज्ञानदेवांनी सोपान व मुक्ताबाईंना दीक्षा दिली. निवृत्तिनाथांना ही दीक्षा त्र्यंबकेश्वरच्या ब्रह्मगिरीच्या कुशीत मिळाली, असे नोंदवले आहे. म्हणजे ही चार भावंडे एकमेकांचे गुरू, शिष्य आणि सोबती होती. या घरातून पुढे मराठी भक्तीचा झरा वाहू लागला.

या भावंडांच्या वाटेवर पुढे अनेक जण येऊन थांबले. हठयोगी चांगदेव हे मोठ्या सिद्धींचे धनी म्हणून प्रसिद्ध होते आणि आपल्या सामर्थ्याचा त्यांना अभिमानही होता. ज्ञानदेवांच्या साधेपणापुढे तो अभिमान गळून पडला, असे सांगितले जाते; पुढे चांगदेव मुक्ताबाईंचे शिष्य झाले. ही गोष्ट सांगणाऱ्यांच्या मनात एकच खूण आहे: ज्ञानदेवांचे सामर्थ्य दरडावण्यात नव्हते, ते जवळ घेण्यात होते. आणि त्या सामर्थ्याचा उगम वयाच्या शहाणपणात नव्हता, तर एका निर्मळ, निर्भय मनात होता.

नेवाशाची ज्ञानेश्वरी

इ.स. १२९० च्या सुमारास, नेवासे येथे (काही स्रोत पैठण असे सांगतात), ज्ञानदेवांनी भगवद्गीतेवरील भाष्य सांगायला सुरुवात केली आणि शिष्य सच्चिदानंदबाबा ते लिहीत गेले. ग्रंथाचे मूळ नाव भावार्थदीपिका; लोक त्याला ज्ञानेश्वरी म्हणतात. अठरा अध्याय आणि सुमारे नऊ हजार ओव्या. गीतेचे सातशे श्लोक मराठीच्या ओघवत्या ओवीत उलगडताना ते कधी शेतातल्या उपमा देतात, कधी घरातल्या, कधी आकाशातल्या. सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात संत एकनाथांनी या ग्रंथाची शुद्ध प्रत तयार केली, म्हणून आज आपल्याला मिळणारा पाठ बराचसा त्या प्रतीवर आधारलेला आहे.

मराठीतील सर्वांत जुन्या उपलब्ध साहित्यकृतींपैकी ही एक मानली जाते, आणि तेव्हा ज्ञानदेव अवघे पंधरा-सोळा वर्षांचे होते, असे अनेक नोंदी सांगतात. आजही वारकरी संप्रदायात हा सर्वांत पवित्र ग्रंथ आहे; त्यात देवाच्या दरबारी जातीच्या भिंती नाहीत, हा आशय पानापानातून जाणवतो. कीर्तनकार, अभ्यासक आणि घरोघरी वाचणारी माणसे वेगवेगळ्या ओढीने त्याकडे येतात, आणि प्रत्येकाला काही ना काही नवे सापडते.

ग्रंथाच्या शेवटी पसायदान येते. अठराव्या अध्यायातील ओवी १७९३ ते १८०१ मध्ये ज्ञानदेव स्वतःसाठी काही मागत नाहीत. दुष्टांचा दुष्टपणा संपावा, सर्व जीवांना मैत्री लाभावी, आणि सर्वांचे मंगल व्हावे, अशी प्रार्थना ते विश्वात्मक देवाकडे करतात.

अमृतानुभव, पासष्टी आणि हरिपाठ

ज्ञानेश्वरीनंतर काही वर्षांतच (सुमारे १२९२) अमृतानुभव आला, दहा प्रकरणे आणि सुमारे आठशे ओव्यांचा; यात ते अद्वैताचा अनुभव थेट शब्दांत पकडतात. ज्ञानेश्वरी आधी की अमृतानुभव, यावर अभ्यासकांत मतभेद आहेत. योगी चांगदेवांना उद्देशून लिहिलेल्या पासष्ट ओव्या म्हणजे चांगदेव पासष्टी. हरिपाठ आणि सुमारे हजार अभंग यांतून नामाचा, भक्तीचा, सहजतेचा सूर वारकऱ्यांच्या रोजच्या पाठात आला आहे.

या रचनांची भाषा एकाच वेळी साधी आणि खोल आहे. ओवीचा छंद गाता येतो, म्हणून ज्ञानेश्वरी वाचण्यापेक्षा ऐकायला आणि म्हणायला जास्त सोपी वाटते. शेतकरी, विणकर, गृहिणी, कुंभार असे सर्व जण ती ऐकत आणि कीर्तनात तिचा अर्थ समजून घेत. ज्ञान पंडितांच्या सभेतून बाहेर पडून रानावनात आणि घराच्या ओसरीवर आले, ते या भाषेमुळेच.

नामदेवांची भेट आणि उत्तरेकडची यात्रा

सुमारे १२९३ मध्ये ज्ञानदेव पंढरपुरात विठ्ठलाच्या दर्शनाला आले आणि तिथे संत नामदेवांशी त्यांची गाठ पडली. दोघांमध्ये जिव्हाळ्याचे नाते जुळले. काही अभ्यासक नामदेवांचा काळ त्यानंतरचा मानतात, पण जुन्या चरित्रांत हे दोघे सोबतीच दिसतात. पुढे ते दोघे काशीसह उत्तरेकडच्या तीर्थक्षेत्रांत फिरले, ठिकठिकाणी कीर्तनाचे गजर करत लोकांना भक्तीच्या वाटेकडे वळवले.

शिकवण: ज्ञान आणि भक्ती एकत्र

ज्ञानेश्वरांचे मोठे काम असे की, ज्या गोष्टी फक्त संस्कृतमध्ये बंद होत्या, त्या त्यांनी मराठीत खुल्या केल्या. त्यांच्यासाठी ज्ञान आणि भक्ती दोन वेगळ्या वाटा नव्हत्या; एकच प्रवास होता. प्रत्येक जीवात एकच आत्मा आहे, असा अनुभव त्यांच्या लेखनाच्या मुळाशी आहे. म्हणूनच जात, पंथ किंवा विद्वत्ता यांचा अहंकार तिथे टिकत नाही. आजच्या धावपळीत हा संदेश आणखी जवळचा वाटतो: दुसऱ्याचे मंगल चिंतणे हीच खरी साधना.

आजही पसायदान घराघरांत, शाळांच्या प्रार्थनेत आणि कीर्तनाच्या शेवटी म्हटले जाते. अर्थ पूर्ण कळला नाही तरी त्याचा सूर मनाला शांत करतो. सकाळी दोन मिनिटे ज्ञानेश्वरीची एखादी ओवी वाचली, आणि दिवसभरात एकाला तरी निर्मळ मनाने मदत केली, तरी या संतांचा संदेश घरात उतरतो.

आळंदीची संजीवन समाधी

कार्तिकी एकादशीला पंढरपुरात विठ्ठलाचे दर्शन घेतल्यानंतर, इ.स. १२९६ मध्ये, कार्तिक वद्य त्रयोदशीला ज्ञानदेवांनी आळंदीत संजीवन समाधी घेतली. वय एकवीस, काही नोंदींत बावीस. सिद्धेश्वर मंदिराच्या परिसरात भूमिगत कक्षात बसून ते ध्यानमग्न झाले, आणि समाधीचे द्वार बंद झाले. त्यानंतर दोन वर्षांच्या आत सोपान सासवडला, निवृत्तिनाथ त्र्यंबकेश्वरला आणि मुक्ताबाई यांनीही आपला प्रवास संपवला. एका ज्योतीमागून एक ज्योत शांतपणे विझत गेली.

सुमारे तीनशे वर्षांनंतर संत एकनाथांनी समाधीचा परिसर पुन्हा उजळवला, अशी आठवण भक्तांनी जपली आहे. आज त्या समाधीचे दर्शन घ्यायला दरवर्षी मोठ्या संख्येने वारकरी आळंदीला येतात, आणि कार्तिकातल्या गजरात “ज्ञानोबा-तुकाराम” हा नाद इंद्रायणीच्या पाण्यावर उमटतो.

माउलीची आठवण

आपेगाव, पैठण, नेवासे आणि आळंदी, ही चार ठिकाणे ज्ञानदेवांच्या अल्पायुषी पण तेजस्वी जीवनाचा नकाशा रेखाटतात: जन्माचे गाव, अपमानातून सन्मानाकडे नेणारे शहर, ज्ञानेश्वरीची निर्मितिभूमी आणि समाधीचे क्षेत्र. वारकरी आजही या वाटांवर चालताना ज्ञानदेवांच्या पावलांची आठवण काढतात.

ज्ञानेश्वर अवघे एकवीस वर्षे जगले, पण त्यांनी मराठीला एक असा पाया दिला, ज्यावर पुढच्या सर्व संतांनी आपली घरे बांधली. त्यांची ओवी वाचताना, ऐकताना वाटते की कोणी शांतपणे आपल्या खांद्यावर हात ठेवून सांगतो आहे: जो सर्वांत देव पाहतो, त्याला कुठेच परकेपणा उरत नाही.