संत जनाबाई अभंग परिचय

जात्याची घरघर थांबते, आणि त्या शांततेत एक ओळ ऐकू येते, कष्टाच्या ओझ्याखाली दबलेली, पण प्रेमाने ओथंबलेली. संत जनाबाईंचे अभंग वाचताना हेच जाणवते: हे शब्द कोणा पंडिताच्या अभ्यासिकेत जन्मले नाहीत, ते स्वयंपाकघरात, अंगणात आणि दळणाच्या जात्यावर जन्मले. एका घरकाम करणाऱ्या स्त्रीच्या मुखातून आलेले ते शेकडो अभंग आज मराठी भक्तिसाहित्याचा मोलाचा ठेवा आहेत.

हा संग्रह कसा आहे

जनाबाईंचे अभंग आज एखाद्या स्वतंत्र छोट्या पुस्तकापेक्षा मोठ्या संग्रहांतून आपल्यापर्यंत पोहोचले आहेत. त्यांतला एक मुख्य संग्रह म्हणजे सकल संत गाथा, ज्यात अनेक संतांच्या रचना एकत्र छापल्या आहेत; त्यात जनाबाईंच्या नावावरचे सुमारे साडेतीनशे अभंग मुद्रित आहेत. दुसरा म्हणजे नामदेव गाथा, ज्यात त्यांचे अनेक अभंग नामदेवांच्या रचनांसोबत आढळतात. जनाबाई नामदेवांच्या घरीच राहिल्या, म्हणून त्यांचे अभंग नामदेवांच्या अभंगांसोबत जपले गेले, असे मानले जाते.

अभंगांची नेमकी संख्या स्रोतागणिक थोडी बदलते. काही ठिकाणी सुमारे तीनशे, काही ठिकाणी तीनशे चाळीसपेक्षा जास्त, तर अनेक मराठी लेखांत सुमारे साडेतीनशे अशी नोंद आहे. कोणत्या आवृत्तीत रचना कशा मोजल्या, यावर संख्या अवलंबून असू शकते. म्हणून आकड्यापेक्षा अभंगांचा आशय पाहणे जास्त उपयोगी ठरते. इथे साधारण संख्या म्हणून सुमारे साडेतीनशे घेतली आहे.

कोणत्या काळातले अभंग

जनाबाई तेराव्या आणि चौदाव्या शतकाच्या वळणावर पंढरपुरात राहिल्या, आणि त्यांची समाधी इ.स. १३५० ची मानली जाते. जन्मवर्षाबद्दल स्रोतांत एकमत नाही, तरीही हे अभंग सुमारे सातशे वर्षे जुने आहेत, हे निश्चित. इतक्या दीर्घ प्रवासातही त्यांची भाषा आजच्या कानाला परकी वाटत नाही, हे या रचनांचे मोठे यश आहे. वारकरी संप्रदायात ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ आणि तुकाराम यांच्याबरोबर जनाबाईंचे नावही आदराने घेतले जाते.

अभंगांचे विषय

विठ्ठलभक्ती हा या संग्रहाचा गाभा आहे, पण ती भक्ती रोजच्या जगण्याला चिकटून येते. जनाबाईंच्या ओळींत अंगण, तुळशीवृंदावन, शेणी-गौऱ्या वेचणे अशी घरातली कामे दिसतात, आणि प्रत्येक कामात त्यांना देव दिसतो. विठ्ठल त्यांच्यासाठी मूर्तीइतकाच माणूसही आहे; कधी तो आई, कधी सखा, कधी संकटात धावून येणारा. प्रसंगी त्या त्याच्याशी हक्काने भांडतातही, आणि ते भांडणही प्रेमाचेच असते.

नामदेव आणि ज्ञानदेव यांच्याविषयीचा आदर आणि जिव्हाळाही अनेक रचनांतून उमटतो. स्वतःला त्या अभिमानाने नामयाची दासी म्हणवून घेतात, आणि अनेक रचनांत दासी जनी या नावाने स्वतःचा उल्लेख करतात. या शब्दात दीनपणा नाही, आपल्या गुरूशी असलेल्या नात्याची अभिमानाने केलेली ओळख आहे.

अभंगांखेरीज या संग्रहात आख्यानपर रचनाही आहेत. कृष्णजन्म, बालक्रीडा, प्रल्हादचरित्र, थाळीपाक, द्रौपदी स्वयंवर आणि हरिश्चंद्राख्यान असे विषय त्यांच्या नावावर नोंदलेले आहेत. पुढे मुक्तेश्वरांसारख्या कवींना यातून स्फूर्ती मिळाली, असे अभ्यासक सांगतात. ओव्यांच्या रूपातल्या रचनाही आहेत; गावातल्या स्त्रिया जात्यावर दळताना आणि धान्य कांडताना त्या गुणगुणतात.

भाषा आणि शैली

जनाबाईंची भाषा साधी, घरगुती आणि थेट आहे. अवघड संस्कृत शब्द किंवा तत्त्वज्ञानाची जड मांडणी तिथे सहसा दिसत नाही. अभ्यासक रा. चिं. ढेरे यांनी त्यांच्या काव्यात वात्सल्य, कोमलता, सहनशीलता, त्यागवृत्ती आणि समर्पण ही वैशिष्ट्ये दाखवली आहेत. स्त्रीच्या मनाचे कप्पे, तिची कुचंबणा, तिचा स्वाभिमान आणि तिचे हळवेपण या अभंगांत प्रामाणिकपणे येतात.

हा संग्रह कसा वाचावा

सुरुवात रोजच्या कामातल्या अभंगांपासून करणे सोपे जाते: अंगण, दळण, पाणी, घरकाम यांवरचे अभंग प्रथम वाचा, कारण ते आपल्या स्वतःच्या दिवसाशी लगेच जुळतात. नंतर विठ्ठलाशी संवादाचे आणि नामदेवांविषयीचे अभंग वाचा. आख्यानपर रचना सर्वात शेवटी ठेवा, त्या लांबलचक असतात आणि थोडे थांबून वाचाव्या लागतात.

अभंग मोठ्याने म्हणा. ते वाचण्यासाठी नव्हे, गुणगुणण्यासाठी रचलेले आहेत; आवाजात उतरले की त्यांचा अर्थ आपोआप उघडतो. वेगवेगळ्या आवृत्तींत शब्दांमध्ये किंचित फरक आढळला तर घाबरू नका, तो हस्तलिखितांच्या प्रवासाचा परिणाम असतो. शक्य असेल तेव्हा एखादी विश्वासार्ह टीप असलेली आवृत्ती जवळ ठेवा.

कोणासाठी हा संग्रह

ज्यांना संतसाहित्याची नवी ओळख करून घ्यायची आहे, त्यांच्यासाठी जनाबाईंचे अभंग उत्तम वाट ठरतात, कारण तिथे अवघड संकल्पनांची भिंत नाही. भजनी मंडळात गाणाऱ्यांना सुरावटीला सोपे शब्द मिळतात. अभ्यासकांना स्त्रियांच्या भक्तिपर काव्याचा आणि सामान्य जीवनाच्या चित्रणाचा समृद्ध नमुना मिळतो. आणि घराघरातल्या आजी-आईला तर त्यात आपलेच आयुष्य दिसते.

आजच्या वाचकासाठी

आजच्या धावपळीत अनेक जण आपल्या रोजच्या कामाला कमी लेखतात. जनाबाईंचा संग्रह उलट सांगतो की साधे काम मनापासून केले तर ते भक्तीइतकेच मोलाचे ठरते. ज्यांना शाळेची पायरी चढायला मिळाली नाही, तरी ज्यांचे मन देवात रमले, त्यांची ही वाणी आहे. कष्ट करणाऱ्या कोणालाही ती धीर देते.

जनाबाईंच्या जीवनाविषयी वाचायचे असेल तर संत जनाबाई यांचा चरित्र-लेख इथेच आहे; त्यात त्यांचे बालपण, नामदेवांच्या घरातले दिवस आणि समाधीची माहिती आहे. हा लेख मात्र त्यांच्या अभंगांच्या संग्रहाबद्दल आहे: ते अभंग कुठे सापडतात आणि ते कसे वाचावेत, एवढेच.