संत तुकाराम महाराज

इंद्रायणीच्या काठी, पुण्याजवळच्या देहू गावात एक किराणा-धान्याचा व्यापारी राहत होता. धंदा बुडाला, घर उजाडले, जवळची माणसे गेली; पण त्याच्या मुखातून अभंगांची अशी धार वाहिली, की शतकानुशतके ती महाराष्ट्राच्या घराघरात ऐकू येते. “तुका म्हणे” हे दोन शब्द कानावर पडले की आवाज ओळखू येतो: साध्या माणसाचा, कडू-गोड अनुभवातून बोलणारा, आणि देवाशी थेट गप्पा मारणारा. हे संत तुकाराम.

देहूचा व्यापारी घराण्यातला मुलगा

तुकाराम बोल्होबा आंबिले यांचा जन्म देहूत झाला. वडील बोल्होबा, आई कनकाई. जन्मवर्ष कोणते, याबद्दल अभ्यासकांत एकमत नाही; सुमारे १६०८ हे सर्वाधिक सांगितले जाणारे वर्ष आहे, तर १५९८ आणि इतर काही वर्षांचीही नावे घेतली जातात. घराणे कुणबी, व्यापाराचे. वडिलांकडे गावातल्या व्यापाऱ्यांचे प्रमुखपद, म्हणजे महाजनकी होती. सुमारे १६२१ मध्ये धंद्याची जबाबदारी तरुण तुकारामांवर आली, आणि काही वर्षांतच आईवडिलांचे छत्र हरपले. रखुमाबाई आणि जिजाबाई (आवली) या त्यांच्या दोन पत्नी, असे चरित्रात सांगितले जाते. एका स्रोतानुसार वयाच्या पंधराव्या वर्षी त्यांचे पहिले लग्न झाले, आणि त्यांना संतू (महादेव), विठोबा व नारायण असे तीन मुलगे होते. पुढे त्यांना मिळालेली कीर्ती पाहता, सुरुवातीचे हे आयुष्य किती साधे होते, हे जाणवते: दुकानाचा गल्ला, धान्याची मोजदाद, गावातले व्यवहार. मोठ्या अभंगकाराची घडण अशा रोजच्या कामातूनच झाली.

दुष्काळ आणि वैराग्य

सुमारे १६२९-३० चा दुष्काळ त्यांच्या आयुष्यातला वळणबिंदू ठरला. अन्नावाचून पहिली पत्नी रखुमाबाई आणि एका मुलाचा मृत्यू झाला. धंदा कोसळला, कर्ज वाढले, महाजनकीचा मानही गेला. चरित्रकारांनी नोंदवले आहे की गरिबांची कर्जे त्यांनी स्वतःच माफ केली. नुकसान एवढे मोठे होते, की संसारात मन रमेना. पण उदासीन अंधारातूनच पुढची वाट उजळली: हाती उरले ते नाम, आणि मनात उरली पांडुरंगाची ओढ.

डोंगरावरची साधना

दुष्काळानंतर तुकाराम देहूजवळच्या डोंगरावर एकांतात जाऊ लागले; स्रोतांत या डोंगराचा उल्लेख भंडारा आणि भामनाथ अशा वेगवेगळ्या नावांनी येतो. तिथे ते चिंतन करीत, देवाशी बोलत. त्यांनी ज्ञानेश्वर, नामदेव आणि एकनाथ यांच्या रचना मन लावून वाचल्या. त्यांच्या स्वप्नात बाबाजी नावाच्या गुरूंनी येऊन “राम कृष्ण हरी” हा मंत्र दिला, असे सांगितले जाते; काही चरित्रांत या गुरूंचे नाव राघव चैतन्य असे आहे. आणखी एका कथेत नामदेव आणि विठ्ठल स्वप्नात आले आणि त्यांनी अभंग रचण्यास सांगितले. देहूतले विठ्ठल मंदिर त्यांनी सुमारे १६३१ मध्ये पुन्हा उभे केले, आणि तिथे कीर्तनाला सुरुवात झाली.

विरोध आणि इंद्रायणीतल्या वह्या

तुकारामांनी संस्कृत सोडून लोकांच्या मराठीत अभंग रचले, आणि हेच काहींना खटकले. मंबाजी गोसावी देहूत मठ चालवीत; तुकारामांची वाढती कीर्ती पाहून तो जळू लागला आणि त्यांना त्रासही दिला, पण पुढे तो त्यांचाच शिष्य बनला. रामेश्वरभट्ट यांनीही आधी तक्रार केली, आणि नंतर तेही अनुयायी झाले. आख्यायिका अशी की अभंगांच्या वह्या इंद्रायणीत बुडवायला त्यांना सांगितले गेले. तेरा दिवस तुकाराम उपाशी बसले, आणि वह्या नदीवर तरंगून वर आल्या. ही गोष्ट वारकऱ्यांच्या मनात खोलवर जपली गेली आहे, आणि तिचा बोध स्पष्ट आहे: खरी वाणी बुडत नाही.

अभंग म्हणजे काय

अभंग हे चार चरणांचे छोटे भक्तिगीत आहे, जे कीर्तनात आणि वारीच्या वाटेवर गाता येते. तुकारामांनी या साध्या रचनेत शेतकऱ्याची उपमा, व्यापाऱ्याचा हिशोब आणि घरगुती संसाराची भाषा आणली. म्हणूनच त्यांचे अभंग ऐकताना ते आपल्याच बोलीतले वाटतात. विश्वकोशांनी त्यांना मराठीतील श्रेष्ठ कवींमध्ये स्थान दिले आहे, आणि त्यांचे अभंग भारतीय काव्यातील सर्वांत प्रसिद्ध रचनांमध्ये गणले जातात. त्यांच्या नावावर नोंदलेल्या काही अभंगांचे श्रेय बंधू कान्होबांनाही दिले जाते, असा उल्लेख एका स्रोतात आढळतो.

तुकाराम गाथा

तुकारामांच्या अभंगांच्या संग्रहाला गाथा म्हणतात. सुमारे साडेचार हजार अभंग तिच्यात आहेत; छापील आवृत्त्यांमध्ये ही संख्या चार हजारांपासून साडेचार हजारांहून थोडी अधिक अशी आढळते. प्रत्येक अभंगाच्या शेवटी त्यांची मुद्रा येते, “तुका म्हणे”. त्यांच्या हस्ताक्षरातली संपूर्ण प्रत उपलब्ध नाही; नंतरच्या दोनशे वर्षांत हस्तलिखिते जमवून संपादित केली गेली. ब्रिटिश काळात १८७३ मध्ये गाथेची पहिली प्रमाण आवृत्ती छापली गेली, आणि नंतर अनेक आवृत्त्या निघाल्या. इंग्रजीतही फ्रेझर-माराठे यांचे भाषांतर (१९०९-१५) आणि दिलीप चित्रे यांचे ‘सेज तुका’ (१९९१) प्रसिद्ध आहेत. भगवद्गीतेचा भक्तिपर अभंगरूप आशय सांगणारी ‘मंत्रगीता’ही त्यांच्या नावावर नोंदली जाते.

शिकवण: नाम, सेवा आणि निर्मळ मन

तुकारामांची शिकवण सोपी आहे, म्हणूनच ती थेट पोहोचते. नामस्मरण आणि सर्वांसोबत कीर्तन, हे जन्म किंवा विद्येच्या अटीशिवाय सर्वांसाठी खुले आहे. धर्माच्या नावाखाली चालणारा दिखावा, जातीचा अभिमान, चमत्कार आणि सिद्धींचा हव्यास यांवर ते तिखट शब्दांत बोलतात. देव सर्वत्र आहे, म्हणून माणसाशी माणसासारखे वागणे हीच खरी पूजा, असा त्यांचा आग्रह. देवापासून दुरावल्याची विरहाची वेदना त्यांना सर्वांत मोठी वाटते, आणि त्या व्याकुळतेतून अनेक अभंग जन्मले. काही अभ्यासक सांगतात की जातीच्या अहंकारावर त्यांनी कठोर टीका केली, पण सामाजिक चौकट पूर्ण मोडण्याचा प्रयत्न केला नाही; हा मुद्दाही स्रोतांत नोंदलेला आहे.

आजच्या जीवनात

आपल्यापैकी बहुतेकांनी कधी ना कधी नुकसान, टोमणे किंवा एकटेपणा पाहिला आहे. तुकारामांनी हे सर्व सहन केले, आणि तरीही कटुता मनात साठवली नाही. त्यांचा संदेश असा की परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी मन शुद्ध ठेवावे, आपल्या कामात प्रामाणिक राहावे आणि इतरांचे दुःख हलके करण्याचा प्रयत्न करावा. ज्यांच्याशी त्यांचे वाद झाले, त्यांना त्यांनी शत्रू मानले नाही; म्हणूनच ते शिष्य झाले. रोजच्या घाईत दहा मिनिटे नाव घेण्याचा किंवा एखादा अभंग शांतपणे वाचण्याचा सराव हीच त्यांची खरी आठवण. त्यांच्या आयुष्याकडे पाहिले की एक गोष्ट पटते: अपयश म्हणजे शेवट नाही, तर कधी कधी ते खऱ्या शोधाचे पहिले पाऊल असते, आणि जो प्रामाणिकपणे चालत राहतो त्याला वाट सापडतेच.

वैकुंठगमन आणि तुकाराम बीज

तुकारामांच्या देहान्ताचे वर्ष १६४९ किंवा १६५० असे स्रोतांत दिले आहे; बहुतेक अभ्यासक १६५० हे वर्ष मानतात. वारकरी श्रद्धा अशी की फाल्गुन वद्य द्वितीयेला ते सदेह वैकुंठाला गेले. हा दिवस तुकाराम बीज म्हणून ओळखला जातो, आणि देहूत त्या दिवशी मोठी यात्रा भरते. इंद्रायणीच्या घाटाशेजारी वैकुंठस्थान मंदिर हे त्या जागेचे स्मरण आहे.

देहूची स्मृतिस्थळे आणि वारी

देहू पुण्यापासून सुमारे २४ किलोमीटरवर आहे. गावात तुकारामांचे जन्मस्थान मंदिर, विठ्ठल मंदिर आणि गाथा मंदिर आहे; गाथा मंदिराच्या भिंतींवर सुमारे चार हजार अभंग कोरले आहेत. त्यांचे सर्वात धाकटे पुत्र नारायणबाबा यांनी इ.स. १७२३ मध्ये सध्याचे मंदिर बांधले, अशी नोंद आहे. जिथे तुकारामांनी तेरा दिवस तप केले असे मानले जाते, त्या शिळेभोवती उभारलेल्या शिळा मंदिराचे उद्घाटन १४ जून २०२२ ला झाले. देहूला जाणारा भाविक सहसा सगळ्या ठिकाणांना भेट देतो: जन्मस्थान, विठ्ठल मंदिर, गाथा मंदिर, इंद्रायणीचा घाट आणि वैकुंठस्थान. तिथली शांतता आणि भजनाचा आवाज यांतून तुकारामांचे आयुष्य डोळ्यांसमोर उभे राहते. दरवर्षी आषाढी एकादशीसाठी देहूहून तुकारामांच्या पादुकांची पालखी पंढरपूरकडे निघते; आळंदीच्या ज्ञानेश्वर पालखीसोबत वाटेत लाखो वारकरी मिळतात.

वारकरी संप्रदायाच्या इमारतीत ज्ञानेश्वर हा पाया, नामदेव भिंती, एकनाथ मधला स्तंभ आणि तुकाराम कळस, असे म्हटले जाते. कळसावर नजर गेली की सारी इमारत पूर्ण झाल्यासारखी वाटते. तुकारामांचे अभंग वाचले की पंढरीची वाट आपल्याच घरापर्यंत आल्यासारखी वाटते.