ज्ञानेश्वरी अध्याय १ च्या १३९ ते २०७ या ओव्या या भागात आहेत. मागच्या भागाच्या शेवटी भीष्मांच्या शंखनादाने आसमंत दणाणून गेला होता; इथे कथा पांडवांच्या बाजूला वळते. श्रीकृष्ण सारथी असलेला अर्जुनाचा रथ, पाठोपाठ फुंकले जाणारे पांचजन्य, देवदत्त आणि इतर शंख, आणि त्या नादाने कौरवसेनेच्या छातीत भरलेली धडकी, असे हे भव्य दृश्य आहे.
मग रणभूमीचे चित्र हळूहळू बदलते. अर्जुन कृष्णाला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मधोमध नेण्यास सांगतो, आणि तिथे उभा राहून समोर आपलेच गुरू, आजोबा, काका आणि सोयरे पाहतो. शौर्याने भरलेला हा वीर मोहाने कसा हेलावतो, हे ज्ञानदेव किती सुंदर उपमांनी दाखवतात, ते या ओव्यांत भेटते. गीतेचा खरा आरंभ इथूनच जवळ येतो.
इथे लक्षात ठेवावी अशी एक गोष्ट आहे: रणाचे वर्णन संपताना कवीची नजर बाहेरून आत वळते. आधी शंखांचा गरजत नाद, मग अर्जुनाच्या विनंतीतला शांत आवाज, आणि शेवटी त्याच्या मनातील कल्लोळ. हा बदल मोठ्याने वाचल्यावर जाणवतो.
खाली ओवी क्रमांकांसह पाठ दिला आहे, आणि त्यानंतर माझ्या शब्दांत सार. जुन्या मराठीतील रूपे जशी आहेत तशी ठेवली आहेत. प्रतींनुसार काही शब्दांचे शुद्धलेखन थोडे बदलते; येथे बहुसंमत रूप घेतले आहे.
ओवी १३९ तो २०७
कीं पाखांचा मेरु जैसा
रहंवरु मिरवतसे तैसा
तेजें कोंदाटलिया दिशा
जयाचेनि ॥ १३९ ॥जेथ अश्ववाहकु आपण
वैकुंठींचा राणा जाण
तया रथाचे गुण
काय वर्णूं ॥ १४० ॥ध्वजस्तंभावरी वानरु
तो मुर्तिमंत शंकरु
सारथी शारङ्गधरु
अर्जुनेसीं ॥ १४१ ॥देखा नवल तया प्रभूचें
अद्भुत प्रेम भक्ताचें
जें सारथ्यपण पार्थाचें
करितु असे ॥ १४२ ॥पाइकु पाठींसी घातला
आपण पुढां राहिला
तेणें पाञ्चजन्यु आस्फुरिला
अवलीळाचि ॥ १४३ ॥परि तो महाघोषु थोरु
गर्जतु असे गंहिरु
जैसा उदेला लोपी दिनकरु
नक्षत्रांतें ॥ १४४ ॥तैसें तुरबंबाळु भंवते
कौरवदळीं गाजत होते
ते हारपोनि नेणों केउते
गेले तेथ ॥ १४५ ॥तैसाचि देखे येरे
निनादें अति गहिरे
देवदत्त धनुर्धरें
आस्फुरिला ॥ १४६ ॥ते दोन्ही शब्द अचाट
मिनले एकवट
तेथ ब्रह्मकटाह शतकूट
हों पाहत असे ॥ १४७ ॥तंव भीमसेनु विसणैला
जैसा महाकाळु खवळला
तेणें पौण्ड्र आस्फुरिला
महाशंखु ॥ १४८ ॥तो महाप्रलयजलधरु
जैसा घडघडिला गहिंरु
तंव अनंतविजयो युधिष्ठिरु
आस्फुरित असे ॥ १४९ ॥नकुळें सुघोषु
सहदेवें मणिपुष्पकु
जेणें नादें अंतकु
गजबजला ठाके ॥ १५० ॥तेथ भूपति होते अनेक
द्रुपद द्रौपदेयादिक
हा काशीपति देख
महाबाहु ॥ १५१ ॥तेथ अर्जुनाचा सुतु
सात्यकि अपराजितु
धृष्टद्युम्नु नृपनाथु
शिखंडी हन ॥ १५२ ॥विराटादि नृपवर
जे सैनिक मुख्य वीर
तिहीं नानाशंख निरंतर
आस्फुरिले ॥ १५३ ॥तेणें महाघोषनिर्घातें
शेष कूर्म अवचितें
गजबजोनि भूभारातें
सांडूं पाहती ॥ १५४ ॥तेथ तीन्ही लोक डळमळित
मेरु मांदार आंदोळित
समुद्रजळ उसळत
कैलासवेरी ॥ १५५ ॥पृथ्वीतळ उलथों पहात
आकाश असे आसुडत
तेथ सडा होत
नक्षत्रांचा ॥ १५६ ॥सृष्टी गेली रे गेली
देवां मोकळवादी जाहली
ऐशी एक टाळी पिटली
सत्यलोकीं ॥ १५७ ॥दिहाचि दिन थोकला
जैसा प्रलयकाळ मांडला
तैसा हाहाकारु जाहला
तिन्हीं लोकीं ॥ १५८ ॥तें देखोनि आदिपुरुषु विस्मितु
म्हणे झणें होय पां अंतु
मग लोपिला अद्भुतु
संभ्रमु तो ॥ १५९ ॥म्हणौनि विश्व सांवरलें
एर्‍हवीं युगांत होतें वोडवलें
जैं महाशंख आस्फुरिले
कृष्णादिकीं ॥ १६० ॥तो घोष तरी उपसंहरला
परि पडिसाद होता राहिला
तेणें दळभार विध्वंसिला
कौरवांचा ॥ १६१ ॥जैसा गजघटाआंतु
सिंह लीला विदारितु
तैसा हृदयातें भेदितु
कौरवांचिया ॥ १६२ ॥तो गाजत जंव आइकती
तंव उभेचि हिये घालिती
एकमेकांतें म्हणती
सावध रे सावध ॥ १६३ ॥तेथ बळें प्रौढीपुरतें
महारथी वीर होते
तिहीं पुनरपि दळातें
आवरिलें ॥ १६४ ॥मग सरिसेपणें उठावले
दुणवटोनि उचलले
तया दंडीं क्षोभलें
लोकत्रय ॥ १६५ ॥तेथ बाणवरी धर्नुधर
वर्षताती निरंतर
जैसे प्रळयांत जलधर
अनिवार कां ॥ १६६ ॥ते देखलिया अर्जुनें
संतोष घेऊनि मनें
मग संभ्रमें दिठी सेने
घालीतसे ॥ १६७ ॥तंव संग्रामीं सज्ज जाहले
सकळ कौरव देखिले
तंव लीलाधनुष्य उचललें
पंडुकुमरें ॥ १६८ ॥ते वेळीं अर्जुन म्हणतसे देवा
आतां झडकरी रथु पेलावा
नेऊनि मध्यें घालावा
दोहीं दळां ॥ १६९ ॥जंव मी नावेक
हे सकळ वीर सैनिक
न्याहाळीन अशेख
झुंजते ते ॥ १७० ॥येथ आले असती आघवें
परी कवणेंसीं म्यां झुंजावें
हे रणीं लागे पहावें
म्हणौनियां ॥ १७१ ॥बहुतकरूनि कौरव
हे आतुर दुःस्वभाव
वांटिवेवीण हांव
बांधिती झुंजीं ॥ १७२ ॥झुंजाची आवडी धरिती
परी संग्रामीं धीर नव्हती
हें सांगोनि रायाप्रती
काय संजयो म्हणे ॥ १७३ ॥आइका अर्जुन इतुकें बोलिला
तंव श्रीकृष्णें रथु पेलिला
दोही सैन्यांमाजीं केला
उभा तेणें ॥ १७४ ॥जेथ भीष्मद्रोणादिक
जवळिकेचि सन्मुख
पृथिवीपति आणिक
बहुत आहाती ॥ १७५ ॥तेथ स्थिर करूनियां रथु
अर्जुन असे पाहातु
तो दळभार समस्तु
संभ्रमेंसीं ॥ १७६ ॥मग देवा म्हणे देख देख
हे गुरुगोत्र अशेख
तंव कृष्णमनीं नावेक
विस्मो जाहला ॥ १७७ ॥तो आपणयां आपण म्हणे
एथ कायी कवण जाणे
हें मनीं धरलें येणें
परि कांहीं आश्चर्य असे ॥ १७८ ॥ऐसी पुढील से घेतु
तो सहजें जाणें हृदयस्थु
परि उगा असे निवांतु
तिये वेळीं ॥ १७९ ॥तंव तेथ पार्थु सकळ
पितृ पितामह केवळ
गुरु बंधु मातुळ
देखता जाहला ॥ १८० ॥इष्ट मित्र आपुले
कुमरजन देखिले
हे सकळ असती आले
तयांमाजी ॥ १८१ ॥सुहृज्जन सासरे
आणीकही सखे सोइरे
कुमर पौत्र धर्नुर्धरें
देखिले तेथ ॥ १८२ ॥जयां उपकार होते केले
कीं आपदीं जे रक्षिले
हे असो वडील धाकुले
आदिकरूनि ॥ १८३ ॥ऐसें गोत्रचि दोहीं दळीं
उदित जालें असे कळीं
हे अर्जुनें तिये वेळीं
अवलोकिलें ॥ १८४ ॥तेथ मनीं गजबज जाहली
आणि आपैसी कृपा आली
तेणें अपमानें निघाली
वीरवृत्ति ॥ १८५ ॥जिया उत्तम कुळींचिया होती
आणि गुणलावण्य आथी
तिया आणिकीतें न साहती
सुतेजपणें ॥ १८६ ॥नविये आवडीचेनि भरें
कामुक निजवनिता विसरे
मग पाडेंवीण अनुसरे
भ्रमला जैसा ॥ १८७ ॥कीं तपोबळें ऋद्धी
पातलिया भ्रंशे बुद्धी
मग तया विरक्तता सिद्धी
आठवेना ॥ १८८ ॥तैसें अर्जुना तेथ जाहलें
असतें पुरुषत्व गेलें
जे अंतःकरण दिधलें
कारुण्यासी ॥ १८९ ॥देखा मंत्रज्ञु बरळु जाय
मग तेथ कां जैसा संचारु होय
तैसा तो धनुर्धर महामोहें
आकळिला ॥ १९० ॥म्हणौनि असतां धीरु गेला
हृदया द्रावो आला
जैसा चंद्रकळीं शिवतला
सोमकांतु ॥ १९१ ॥तयापरी पार्थु
अतिस्नेहें मोहितु
मग सखेद असे बोलतु
श्रीअच्युतेसीं ॥ १९२ ॥तो म्हणे अवधारी देवा
म्यां पाहिला हा मेळावा
तंव गोत्र वर्गु आघवा
देखिला एथ ॥ १९३ ॥हें संग्रामीं उदित
जहाले असती कीर समस्त
पण आपणपेयां उचित
केवीं होय ॥ १९४ ॥येणें नांवेचि नेणों कायी
मज आपणपें सर्वथा नाहीं
मन बुद्धि ठायीं
स्थिर नोहे ॥ १९५ ॥देखे देह कांपत
तोंड असे कोरडें होत
विकळता उपजत
गात्रांसीही ॥ १९६ ॥सर्वांगा कांटाळा आला
अति संतापु उपनला
तेथ बेंबळ हातु गेला
गांडिवाचा ॥ १९७ ॥तें न धरतचि निष्टलें
परि नेणेंचि हातोनि पडिलें
ऐसें हृदय असे व्यापिलें
मोहें येणें ॥ १९८ ॥जें वज्रापासोनि कठिण
दुर्धर अतिदारुण
तयाहून असाधारण
हें स्नेह नवल ॥ १९९ ॥जेणें संग्रामीं हरु जिंतिला
निवातकवचांचा ठावो फेडिला
तो अर्जुन मोहें कवळिला
क्षणामाजीं ॥ २०० ॥जैसा भ्रमर भेदी कोडें
भलतैसें काष्ठ कोरडें
परि कळिकेमाजी सांपडे
कोंवळिये ॥ २०१ ॥तेथ उत्तीर्ण होईल प्राणें
परि तें कमळदळ चिरूं नेणें
तैसें कठिण कोवळेपणें
स्नेह देखा ॥ २०२ ॥हे आदिपुरुषाची माया
ब्रह्मेयाही नयेचि आया
म्हणौनि भुलविला ऐकें राया
संजयो म्हणे ॥ २०३ ॥अवधारी मग तो अर्जुनु
देखोनि सकळ स्वजनु
विसरला अभिमानु
संग्रामींचा ॥ २०४ ॥कैसी नेणों सदयता
उपनली तेथें चित्ता
मग म्हणे कृष्णा आतां
नसिजे एथ ॥ २०५ ॥माझें अतिशय मन व्याकुळ
होतसे वाचा बरळ
जे वधावे हे सकळ
येणें नांवें ॥ २०६ ॥या कौरवां जरी वधावें
तरी युधिष्ठीरादिकां कां न वधावें
हे येरयेर आघवे
गोत्रज आमुचे ॥ २०७ ॥
सार
पांडवांच्या रथावर श्रीकृष्ण सारथी बनून बसले आहेत आणि ध्वजस्तंभावर वानर आहे, जणू मूर्तिमंत शंकरच. ज्ञानदेव म्हणतात, ज्या रथाचा सारथी वैकुंठाचा राणा, त्याचे गुण वर्णावे तरी कसे? भक्तासाठी देवाने लगाम हाती घ्यावा, हे प्रेमाचे अद्भुत नवल आहे. श्रीकृष्ण पांचजन्य फुंकतात, अर्जुन देवदत्त, आणि भीम, युधिष्ठिर, नकुल, सहदेव तसेच इतर राजे आपापले शंख वाजवतात. उगवलेला सूर्य जसा नक्षत्रांना झाकोळतो, तसा हा नाद कौरवांच्या रणवाद्यांना गिळून टाकतो. शेष आणि कूर्म भार सोडू पाहतात, तिन्ही लोक डळमळतात, आणि सृष्टी आता संपली असे वाटू लागते. शेवटी आदिपुरुषच तो गजर आवरतो, पण त्याचा प्रतिध्वनी कौरवांच्या हृदयात घुमत राहतो, सिंहाने हत्तींचा कळप चिरावा तसा. तरीही महारथी स्वतःला सावरून सेना पुन्हा जमवतात आणि बाणांचा वर्षाव सुरू होतो.
अर्जुन धनुष्य उचलतो आणि कृष्णाला म्हणतो की रथ दोन्ही दळांच्या मध्ये न्या, म्हणजे मला कोणाशी लढायचे ते पाहता येईल. कृष्ण रथ मध्ये उभा करतात. समोर भीष्म, द्रोण, आप्त, मित्र, सासरे, मामा, पुत्र आणि नातू दिसतात. ज्यांनी उपकार केले, ज्यांनी संकटात राखले, ते सगळे दोन्ही बाजूंना उभे आहेत. इथे अर्जुनात अचानक कृपा जागी होते आणि वीरवृत्ती ओसरते. ज्ञानदेव उपमा देतात: कामातुर माणूस आपल्या पत्नीला विसरावा, तपस्वी सिद्धी मिळताच विरक्ती विसरावा, चंद्रकिरण लागताच चंद्रकांत मणी पाझरावा, तसा हा धनुर्धर मोहात विरघळतो. अंग थरथरते, तोंड कोरडे पडते, हातातून गांडीव गळू लागते. ज्याने रणात महादेवालाही जिंकले, तो कोवळ्या स्नेहाने बांधला गेला; लाकूड पोखरणारा भुंगा कमळाच्या कळीत अडकावा तसा. शेवटच्या ओव्यांत अर्जुन म्हणतो की माझे मन व्याकूळ झाले आहे. या कौरवांना मारायचे असेल, तर युधिष्ठिरादींना का मारू नये? सगळे आपलेच गोत्रज आहेत. इथे हा भाग संपतो, आणि पुढे अर्जुनाचा शोक अधिक खोल होत जातो.