ज्ञानेश्वरी परिचय

आळंदीच्या इंद्रायणीकाठी पहाटेची वेळ आहे. दिंडीत टाळ वाजत आहेत, आणि कुठे तरी एखाद्या घरात आजी हळू आवाजात ओव्या वाचत बसल्या आहेत. सातशे वर्षांपेक्षा जास्त काळ हाच आवाज मराठी मातीत घुमतो आहे. ग्रंथाचे मूळ नाव भावार्थदीपिका, पण मराठी माणूस त्याला प्रेमाने म्हणतो ज्ञानेश्वरी.

पूर्ण पाठ: अध्याय-सूची ↓

ग्रंथ कोणता आणि कोणाचा

ज्ञानेश्वरी म्हणजे संत ज्ञानेश्वरांनी मराठीत लिहिलेले भगवद्गीतेवरील निरूपण. गीतेत अठरा अध्याय आणि सुमारे सातशे श्लोक आहेत; ज्ञानेश्वरांनी तोच आशय सुमारे नऊ हजार ओव्यांत फुलवला. ओवी हा चार ओळींचा छंद आहे, त्यातल्या पहिल्या तीन ओळींचे यमक बहुधा जुळते, म्हणून तो वाचताना आपोआप गुणगुणता येतो.

भावार्थदीपिका या नावातच ग्रंथाचा हेतू दडला आहे: गीतेच्या भावार्थावर टाकलेला दिव्याचा प्रकाश. संस्कृत ज्यांना येत नाही, अशा सामान्य माणसाला गीतेचा अर्थ त्याच्या स्वतःच्या भाषेत समजावा, हीच या ग्रंथामागची ओढ दिसते. अनेक ओव्यांच्या शेवटी ज्ञानदेवांच्या नावाचा ठसा उमटलेला दिसतो, जणू गुरूच शिष्याशी बोलत आहेत.

मराठी भाषेत आज उपलब्ध असलेल्या सर्वात जुन्या मोठ्या साहित्यकृतींमध्ये ज्ञानेश्वरीची गणना होते. त्या काळात धर्मज्ञान संस्कृतच्या कुलुपात बंद होते; ज्ञानेश्वरांनी ते लोकभाषेच्या हातात दिले. मराठीच्या अभिमानाची ही खरी सुरुवात मानता येईल.

कधी आणि कुठे लिहिला गेला

ग्रंथाच्या शेवटी आलेल्या नोंदींवरून रचनेचा काळ इ.स. १२९० (शके १२१२) मानला जातो. तेव्हा देवगिरीवर यादव राजा रामदेवराय राज्य करत होता, आणि या उल्लेखांमुळे तसेच संत नामदेवांच्या रचनांत ज्ञानेश्वरीचा उल्लेख असल्यामुळे काळाबद्दल अभ्यासकांना फारशी शंका राहिलेली नाही. ज्ञानेश्वर अवघ्या पंधरा-सोळा वर्षांचे होते.

रचनेचे ठिकाण नेवासे, अहमदनगर जिल्ह्यातील प्रवरा नदीच्या काठावरचे गाव. तिथे एका काळ्या दगडाच्या साध्या खांबाला टेकून ज्ञानेश्वरांनी ओव्या सांगितल्या, असे वारकरी श्रद्धेने सांगतात. या खांबाला पैस खांब म्हणतात; पैस म्हणजे अवकाश, विस्तार. सच्चिदानंदबाबा यांनी या ओव्या लिहून घेतल्या, असे जुन्या कथनांत येते. काही आधुनिक लेखांत पैठणच्या परिसराचाही उल्लेख आढळतो, मात्र बहुतेक स्रोत नेवासे हेच स्थळ मानतात. आजही नेवाशातील मंदिरात तो खांब जपला आहे आणि दर्शनाला येणारे भक्त त्याला मनोभावे नमन करतात.

ग्रंथाची रचना

ज्ञानेश्वरीला गीतेचेच अठरा अध्याय आहेत. प्रत्येक अध्यायात गीतेतील श्लोकाचा अर्थ सांगितला जातो, आणि मग तो अर्थ उपमा, दृष्टान्त आणि रोजच्या जीवनातील चित्रांतून उलगडत जातो. सूर्यप्रकाश, पाणी, शेत, फूल, नदी अशा सर्वांना परिचित असलेल्या गोष्टी वारंवार भेटतात. म्हणूनच तत्त्वज्ञानाचा जड विषयही इथे जिव्हाळ्याचा वाटतो. सातशे श्लोकांचे नऊ हजार ओव्यांत झालेले हे रूप पाहिले की जाणवते, की ज्ञानेश्वर फक्त शब्दांचे भाषांतर करत नव्हते; ते वाचकाच्या मनाशी संवाद साधत होते.

अठरावा अध्याय सर्वात मोठा आहे; त्यात सुमारे अठराशे ओव्या आहेत. त्याच्या अगदी शेवटी येते पसायदान, ग्रंथाचा समारोप करणारी विश्वकल्याणाची प्रार्थना.

पसायदान: ग्रंथाचा शेवट आणि गाभा

शेवटच्या अध्यायाच्या अखेरीस ज्ञानेश्वर स्वतःसाठी काही मागत नाहीत. ते विश्वात्मक देवाकडे मागतात की दुष्टांची वाईट वृत्ती सुटावी, प्रत्येकाला एकमेकांविषयी प्रेम वाटावे, धर्माचा प्रकाश सर्वत्र पसरावा आणि सर्व जीवांना आपापल्या इच्छेचे समाधान मिळावे. ग्रंथाचे सगळे तत्त्वज्ञान जणू या एका प्रार्थनेत उतरले आहे.

मुख्य विषय

गीतेप्रमाणेच इथेही कर्म, ज्ञान, ध्यान आणि भक्ती हे धागे एकमेकांत गुंफलेले आहेत. ज्ञानेश्वरांची मांडणी अद्वैत विचारावर आधारलेली आहे, तरी तिचा हृदयबिंदू भक्ती आहे. ईश्वरासमोर जात, पंथ किंवा विद्वत्ता यांना महत्त्व नाही, हा सूर ग्रंथभर ऐकू येतो. त्यामुळेच तो सर्व थरांतल्या लोकांना आपला वाटला.

ग्रंथात वेदांचा, उपनिषदांचा आणि तेराव्या शतकातील अनेक विचारप्रवाहांचा आदर आहे. वैष्णव, शैव आणि शाक्त अशा सर्व उपासनामार्गांचा उल्लेख आदराने येतो. तिथे भेदाऐवजी समन्वयाची वृत्ती दिसते.

पाठ शुद्ध करणारे एकनाथ

हस्तलिखिते हाताने उतरवली जात असल्याने तीन शतकांत ग्रंथाच्या पाठात फरक आणि भर पडत गेली. संत एकनाथांना हे खटकले. त्यांनी जुन्या प्रती शोधून मूळ पाठ पुन्हा नीट केला, आणि हे काम इ.स. १५८४ च्या सुमारास पैठणमध्ये पूर्ण झाले. आजच्या बहुतेक अभ्यासकांना हा शुद्ध केलेला पाठ मूळाच्या सर्वात जवळचा वाटतो, आणि म्हणून त्याला एकनाथी प्रत म्हणून मान आहे. त्या एका कामामुळे आज हा ग्रंथ बहुतांशी तसाच वाचला जातो, जसा ज्ञानदेवांनी सांगितला असावा.

आजच्या जीवनात ज्ञानेश्वरी

ज्ञानेश्वरी हा वारकरी संप्रदायाचा सर्वात पवित्र ग्रंथ मानला जातो. आळंदी ते पंढरपूर या वारीत ओव्या गायल्या जातात, कीर्तनात निरूपणाचा आधार म्हणून तिचा उल्लेख होतो, आणि अनेक घरांत ग्रंथाचे पारायण होते. दरवर्षी आषाढात आळंदीहून पंढरपूरकडे निघणारी माउलींची पालखी ज्ञानेश्वरीच्या ओव्यांच्या सोबतीनेच चालते, आणि वाटेत ठिकठिकाणी ग्रंथातल्या ओव्या ऐकू येतात. पसायदान तर शाळांपासून समारंभांपर्यंत सगळीकडे म्हटले जाते. जवळजवळ प्रत्येक मराठी माणसाला निदान एखादी ओवी तोंडपाठ असते, असे म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही.

ग्रंथातील काही कल्पना आजही ताज्या वाटतात: दुसऱ्याच्या सुखात आनंद मानण्याची वृत्ती, कर्म करताना फळाची अधीरता सोडणे, आणि ज्ञान सगळ्यांसाठी खुले असावे हा आग्रह. धावपळीच्या आयुष्यात मन स्थिर ठेवण्यासाठी ती उपयोगी पडतात.

ज्ञानेश्वरी कशी वाचावी

ज्ञानेश्वरी वाचण्यापेक्षा ऐकण्यासाठी रचली गेली, असे सांगतात; म्हणून ओव्या मोठ्याने, हळूहळू म्हणून पाहा. सुरुवात एकाच अध्यायाने करा, एका बैठकीत थोडे थोडे. रोज दोन-चार ओव्या घेऊन त्यांच्यावर शांतपणे विचार केला, तर घाईत पन्नास ओव्या वाचण्यापेक्षा जास्त हाती लागते. भाषा जुनी असल्याने काही शब्द अडतील; तेव्हा थांबू नका, भावार्थ पाहून पुढे चला आणि नंतर पुन्हा त्या ओवीवर या. अर्थासाठी एकनाथी प्रतीवर आधारित, सोप्या मराठीत भावार्थ देणारी एखादी आवृत्ती जवळ ठेवा. भक्तीच्या अध्यायातून किंवा शेवटच्या अध्यायातील पसायदानाकडून सुरू केलेली वाटही काहींना सोपी वाटते.

ज्ञानेश्वरांनी आणखी काही रचनाही केल्या आहेत. अमृतानुभव हा सुमारे आठशे ओव्यांचा आणि दहा प्रकरणांचा तात्त्विक ग्रंथ आहे. चांगदेव पासष्टी या ६५ ओव्यांच्या लहानशा पत्रात योगी चांगदेवांना दिलेले उत्तर आहे, आणि हरिपाठ हा नामस्मरणावरचे अठ्ठावीस अभंग असलेला रोजच्या पाठाचा भाग आहे. ज्ञानेश्वरी वाचून झाल्यावर या रचनांकडे वळले तर त्यांचा विचार अधिक पूर्ण दिसतो.

सगळ्यात शेवटी एकच गोष्ट मनात राहते: अध्यात्म हे मोजक्या विद्वानांचे नसून प्रत्येकाचे आहे, असे सांगणारा हा ग्रंथ आजही तितक्याच मायेने हाक देतो.