कार्तिकी एकादशी

पावसाळा ओसरला आहे, पहाटे हवेत हलका गारवा आहे, आणि चंद्रभागेच्या वाळवंटात टाळ-मृदंगाचा आवाज पुन्हा घुमू लागला आहे. आषाढीला सुरू झालेली चार महिन्यांची प्रतीक्षा संपते, आणि वारकरी पुन्हा पंढरीकडे निघतात. कार्तिकी एकादशी म्हणजे हा सोहळा, ज्याला भक्त प्रेमाने देवउठनी किंवा प्रबोधिनी एकादशी असेही म्हणतात.

कार्तिकी एकादशी म्हणजे काय

कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अकरावी तिथी म्हणजे कार्तिकी एकादशी. आषाढी (देवशयनी) एकादशीला भगवान विष्णू योगनिद्रेत जातात, आणि कार्तिकी एकादशीला ते जागे होतात, अशी श्रद्धा आहे. म्हणून ही तिथी प्रबोधिनी, म्हणजे जागृतीची एकादशी. या दोन एकादशींच्या मधल्या काळाला चातुर्मास म्हणतात; श्रावण, भाद्रपद, आश्विन आणि कार्तिक या महिन्यांचा तो पट्टा.

चातुर्मासात विवाहासारखी मंगल कार्ये टाळली जातात, आणि कार्तिकी एकादशीपासून ती पुन्हा सुरू होतात. म्हणून अनेक घरांत हा दिवस नव्या सुरुवातीचा मानला जातो.

यंदाची तारीख

यंदा कार्तिकी एकादशी शुक्रवार, २० नोव्हेंबर २०२६ रोजी आहे. ड्रिक पंचांग आणि हैंदवम या दोन पंचांग-स्रोतांत ही तारीख जुळते. एकादशी तिथी २० नोव्हेंबरला सकाळी सुमारे ७:१५ वाजता सुरू होऊन २१ नोव्हेंबरला सकाळी सुमारे ६:३१ वाजता संपते (दिल्लीच्या वेळेनुसार; गावानुसार काही मिनिटे बदलतात). उपवास सोडण्याचे म्हणजे पारणाचे वेळापत्रक ड्रिक पंचांगात २१ नोव्हेंबरला दुपारी सुमारे १:११ ते ३:१८ असे दिले आहे.

काही वैष्णव संप्रदाय हा उपवास २१ नोव्हेंबर रोजी करतात, आणि तेव्हा पारण २२ नोव्हेंबरला सकाळी होते. काही दिनदर्शिकांत वेगळी तारीखही आढळते. म्हणून तुमच्या घराचे पंचांग किंवा पंढरपूरच्या देवस्थानाने जाहीर केलेली तारीख एकदा पाहून घ्या.

पंढरपूरची कार्तिकी वारी

पंढरपुरात वर्षाला चैत्री, आषाढी, कार्तिकी आणि माघी अशा चार मोठ्या यात्रा भरतात. त्यांतल्या आषाढी आणि कार्तिकी या दोन सर्वात मोठ्या. आषाढीइतकी गर्दी नसली तरी कार्तिकीचा रंग वेगळा आहे: पावसानंतरची मोकळी हवा, हिरवी शेते आणि शेतीच्या कामातून थोडे निवांत झालेले शेतकरी वारकरी.

वारकरी आधी चंद्रभागेत स्नान करतात. भीमा नदी पंढरपूरजवळ चंद्रकोरीसारखी वळते, म्हणून तिला स्थानिक लोक चंद्रभागा म्हणतात. त्यानंतर ते नगरप्रदक्षिणा करून विठ्ठलाच्या दर्शनाच्या रांगेत उभे राहतात. ज्यांना गर्दीमुळे आत जाता येत नाही, ते कळसाचे दर्शन घेऊन समाधान मानतात. यात्रेच्या काळात दर्शन दिवसरात्र खुले ठेवले जाते, असे विकिपीडियातील नोंदीत आहे.

एकादशीच्या पहाटे विठ्ठल-रुक्मिणीची शासकीय महापूजा होते. गेल्या वर्षी म्हणजे २०२५ मध्ये उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी ही पूजा केली, आणि रांगेतून निवडलेल्या नांदेड जिल्ह्यातील एका वारकरी दांपत्याला पूजेचा मान मिळाला. रांगेतल्या सामान्य वारकऱ्याला हा मान मिळतो, हे या सोहळ्याचे मनाला भिडणारे वैशिष्ट्य आहे. पंढरपुरातील सोहळा एकादशीपासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत सुमारे पाच दिवस चालतो.

घरी कार्तिकी एकादशी कशी पाळतात

बहुतेक घरांत दिवसाची सुरुवात पहाटे स्नानाने होते. नंतर उपवासाचा संकल्प केला जातो, आणि देवासमोर दिवा लावून विष्णू किंवा विठ्ठलाची पूजा होते. अंगणात रांगोळी काढून देवाच्या स्वागताची तयारी केली जाते. पूजेत पिवळी फुले, तुळस आणि हंगामातली फळे ठेवली जातात, उदाहरणार्थ आवळा, रताळे आणि शिंगाडा.

उपवासाचे स्वरूप घराघरात वेगळे असते. बहुतेक लोक फराळी उपवास करतात: साबुदाणा, राजगिरा, शिंगाड्याचे पीठ, रताळे, फळे आणि सैंधव मीठ. भात आणि धान्य या दिवशी टाळले जाते. काही जण संपूर्ण निर्जल उपवास करतात, पण तो ज्याच्या त्याच्या क्षमतेचा प्रश्न आहे. तब्येतीची काही अडचण असेल तर ज्येष्ठांचा किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन उपवास ठरवा. उपवास भक्तीचा भाग आहे, पण शरीराला त्रास देणे हे त्याचे उद्दिष्ट नाही.

रात्री अनेक जण जागरण करतात, भजन म्हणतात आणि विष्णुसहस्रनामाचे पठण करतात. वारकरी घरात ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ आणि तुकाराम यांच्या अभंगांचे गायन करतात. दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला, पंचांगात दिलेल्या वेळेत, उपवास सोडला जातो.

तुळशी विवाह

कार्तिकी एकादशीपासून तुळशी विवाहाचा काळ सुरू होतो. तुळशीचे झाड नववधूसारखे सजवले जाते; शेजारी विष्णूचे प्रतीक म्हणून शाळिग्राम ठेवला जातो. उसाचा मंडप उभारला जातो, विवाहगीते म्हटली जातात आणि घरात छोटेसे लग्नच साजरे होते. तुळस लक्ष्मीचे रूप मानली जाते, आणि या विवाहानंतर लग्नकार्यांचा हंगाम खुला होतो.

या दिवसाचा आजचा अर्थ

चार महिने पावसाळा, चातुर्मासाचे नियम आणि आत्मसंयम यानंतर येणारा हा दिवस एका अर्थाने जागे होण्याचा आहे. फक्त देव जागा होत नाही, आपणही आपल्या दिनक्रमात थोडे थांबून पाहतो: मन काय मागते आहे, आणि आपण कुठे चाललो आहोत. ज्यांना पंढरपूरला जाणे शक्य नाही, त्यांनी घरी विठ्ठलाचे नाव घेऊन, एखादा अभंग गुणगुणून हा दिवस साजरा केला तरी त्यामागचा भाव तोच असतो.

यात्रेला जाणार असाल तर गर्दीचा विचार करून आधीपासून वेळ, राहण्याची सोय आणि दर्शनाच्या रांगेची माहिती देवस्थान समितीकडून खात्री करून घ्या. वेळा आणि व्यवस्था दरवर्षी बदलू शकतात.