रमा एकादशी

दिवाळीच्या उंबरठ्यावर येणारी एकादशी वेगळीच असते. घराघरांत साफसफाई सुरू असते, आकाशकंदील तयार होत असतात, फराळाच्या जिन्नसांची यादी लांबत चाललेली असते, आणि अशा गडबडीत एक दिवस येतो जो म्हणतो, थोडे थांबा, देवाजवळ बसा. तो दिवस म्हणजे रमा एकादशी. आश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातली ही एकादशी दिवाळीच्या सणमालिकेतली पहिली पायरी मानली जाते.

यंदाची तारीख आणि वेळ

२०२६ मध्ये रमा एकादशीचे व्रत गुरुवार, ५ नोव्हेंबर रोजी आहे. उज्जैनच्या पंचांगानुसार एकादशी तिथी ५ नोव्हेंबरला सकाळी १०:३६ पर्यंत असते आणि त्यानंतर द्वादशी सुरू होऊन ६ नोव्हेंबरला सकाळी १०:३१ पर्यंत चालते. सूर्योदयाला जी तिथी असते तिचा दिवस मानला जातो, म्हणून उपवास ५ तारखेलाच धरला जातो. त्या दिवशी सूर्योदय पुण्यात सुमारे ६:३६, तर मुंबईत ६:४० वाजता आहे.

उपवास सोडण्याचे म्हणजे पारणे करण्याचे वेळापत्रक ६ नोव्हेंबरच्या सकाळचे आहे; उज्जैनसाठी ते ६:३५ ते ८:४९ असे दिले आहे. वेळा शहरानुसार थोड्या बदलतात, आणि काही पंचांगांत व्रताचा दिवस ४ नोव्हेंबर असाही दिलेला दिसतो. म्हणून आपल्या गावाच्या पंचांगात किंवा आपल्या देवघरातल्या नेहमीच्या पंचांगात एकदा पाहून घ्यावे.

नाव आणि महिन्याचा फरक

रमा हे लक्ष्मीचे एक नाव आहे. कार्तिक महिना विष्णू आणि लक्ष्मीच्या उपासनेचा मानला जातो, म्हणून ही एकादशी रमा या नावाने ओळखली जाते. उत्तर भारतातले पंचांग पौर्णिमेला महिना संपवते, त्यामुळे तिथे या एकादशीला कार्तिक कृष्ण एकादशी म्हणतात. महाराष्ट्रात अमावस्येला महिना संपतो, म्हणून आपल्याकडे ती आश्विन कृष्ण एकादशी आहे. दिवस एकच, फक्त महिन्याचे नाव वेगळे.

मुचुकुंद, चंद्रभागा आणि शोभन यांची कथा

मुचुकुंद नावाचा एक राजा विष्णूचा निस्सीम भक्त होता. त्याच्या राज्यात एकादशीला कोणीही अन्न शिजवत नसे; माणसेच काय, जनावरांनाही त्या दिवशी चारा दिला जात नसे, असे कथा सांगते. त्याची कन्या चंद्रभागा हिचा विवाह चंद्रसेन राजाचा मुलगा शोभन याच्याशी झाला होता.

एकदा एकादशीच्या सुमारास शोभन सासरी आला. तो शरीराने नाजूक होता, भूक सहन करणे त्याला जमत नसे. पण सासऱ्याच्या राज्यात त्या दिवशी अन्न मिळणार नव्हते, आणि त्याने उपवास करण्याचा निश्चय केला. भुकेतहानेने तो इतका थकला की द्वादशीला सूर्योदय होताना त्याने प्राण सोडले. चंद्रभागेने पतीचे अंत्यसंस्कार केले आणि ती वडिलांच्या घरीच राहू लागली.

पुढे कथा वळण घेते. त्या उपवासाच्या पुण्याने शोभनाला मंदराचल पर्वतावर एक सुंदर नगर आणि राज्य मिळाले, असे सांगितले जाते. सोमशर्मा नावाचा एक ब्राह्मण प्रवास करताना त्या नगरात पोहोचला, त्याने शोभनाला ओळखले आणि परत येऊन चंद्रभागेला ही वार्ता सांगितली. श्रद्धेशिवाय केलेल्या उपवासाचे ते राज्य अस्थिर होते, म्हणून चंद्रभागा तिथे जाण्यास निघाली. वाटेत वामदेव ऋषींच्या आश्रमात तिला आशीर्वाद मिळाला. आपण आठव्या वर्षापासून प्रत्येक एकादशीचे व्रत केले आहे, त्याचे पुण्य तिने पतीला अर्पण केले, आणि ते राज्य स्थिर झाले.

ही गोष्ट पिढ्यानपिढ्या भक्तांच्या मनात जपली गेली आहे, आणि तिचा गाभा सोपा आहे: उपवास म्हणजे केवळ न खाणे नव्हे, तर श्रद्धेने केलेला संयम. आणि दुसऱ्याला आपल्या साधनेचा वाटा देण्यात जो भाव आहे, तो चंद्रभागेच्या कृतीतून दिसतो. या कथेचा आधार काही ठिकाणी ब्रह्मवैवर्त पुराण म्हणून दिला आहे, तर काही ठिकाणी भविष्य पुराण म्हणून; स्रोतांनुसार तपशील थोडे वेगळे असू शकतात.

उपवास आणि पूजा कशी करतात

सकाळी लवकर स्नान करून उपवासाचा संकल्प केला जातो. देवघरात विष्णूची, तसेच लक्ष्मीचीही पूजा करण्याची रीत आहे. पिवळी फुले, चंदन, उदबत्ती आणि ताजी फळे अर्पण केली जातात. दिवसभर विष्णुसहस्रनामाचे पठण किंवा ॐ नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राचा जप करता येतो. काही घरांत रात्री भजन-कीर्तनाचे जागरणही असते.

उपवासाचे प्रकार घरोघरी वेगळे असतात. काही जण निर्जल उपवास करतात, तर बहुतेकजण फलाहार घेतात: फळे, दूध, साबुदाणा, राजगिरा, शिंगाड्याचे पीठ. तांदूळ आणि इतर धान्ये या दिवशी टाळली जातात. कांदा-लसूण वर्ज्य मानला जातो. आहाराइतकेच बोलण्यावरही संयम ठेवावा, रागावू नये, कोणाची निंदा करू नये, असेही सांगितले जाते.

पारणे द्वादशीच्या दिवशी सूर्योदयानंतर, द्वादशी तिथी संपण्यापूर्वी करावे. द्वादशीचा पहिला चतुर्थांश भाग, ज्याला हरिवासर म्हणतात, त्यात उपवास सोडू नये. पारणे साधे, सात्त्विक जेवणाने करावे. जेवणापूर्वी गरजूंना अन्नदान करणे चांगले मानले जाते.

आजारी, वृद्ध, गर्भवती किंवा औषधे चालू असलेल्या व्यक्तींनी कडक उपवास करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा किंवा घरातल्या जाणत्यांचा सल्ला घ्यावा. शोभनाच्या कथेतही तोच धडा आहे: शरीराला झेपेल इतकाच उपवास पुरेसा आहे, मन देवाजवळ असणे महत्त्वाचे.

दिवाळीच्या सुरुवातीचा दिवस

रमा एकादशी आणि वसुबारस हे दोन्ही दिवस जवळजवळ एकत्र येतात. यंदा पंचांगानुसार गोवत्स द्वादशी, म्हणजे वसुबारस, तीही ५ नोव्हेंबरच्या संध्याकाळी आहे. म्हणजे एकादशीच्या उपवासानंतर द्वादशीला गाय-वासराची पूजा होते आणि पुढे धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन, पाडवा आणि भाऊबीज असा दिवाळीचा क्रम उलगडतो. सहा दिवसांचा हा क्रम समजून घ्यायचा असेल तर दिवाळीच्या प्रत्येक दिवसाचे महत्त्व हा लेख वाचता येईल.

एकादशीच्या व्रताचा आणखी एक मोठा दिवस काही आठवड्यांनी येतो. प्रबोधिनी म्हणजे कार्तिकी एकादशीची माहिती कार्तिकी एकादशी या लेखात आहे.

आजच्या जीवनात

दिवाळीच्या आधीचे दिवस बाहेरच्या तयारीत जातात: खरेदी, सजावट, पाहुणे. रमा एकादशी त्या धावपळीत एक दिवस स्वतःसाठी राखून ठेवायला सांगते. उपवास करणे जमले नाही तरी त्या दिवशी थोडा वेळ शांत बसणे, नाम घेणे, आणि एखाद्या गरजूला जेवू घालणे इतके केले तरी दिवसाचा भाव पोहोचतो. चंद्रभागेच्या कथेप्रमाणे, आपल्या साधनेचा वाटा दुसऱ्याला देण्यात जे समाधान आहे, तेच या दिवसाचे खरे फळ मानायला हरकत नाही.