दिवाळीच्या प्रत्येक दिवसाचे महत्त्व

दिवाळी म्हणजे एकच दिवस नव्हे, तर दिव्यांची एक लांब ओवी. वसुबारसेच्या संध्याकाळी गायीच्या पायावर पाणी घालून ती सुरू होते आणि भाऊबीजेच्या ओवाळणीत विसावते. यंदा हा सोहळा गुरुवार ५ नोव्हेंबर ते बुधवार ११ नोव्हेंबर २०२६ या काळात रंगणार आहे. प्रत्येक दिवसाला स्वतःचा भाव आहे, आणि तो समजून घेतला की फराळ आणि रोषणाईच्या पलीकडचे अर्थही हाती लागतात.

वसुबारस – गुरुवार, ५ नोव्हेंबर

गोवत्स द्वादशीला महाराष्ट्रात वसुबारस म्हणतात. संध्याकाळी गाय आणि वासराची पूजा करून दिवाळीचा श्रीगणेशा होतो. त्यांना न्हाऊ घालतात, हळदकुंकू लावतात, दिवा ओवाळतात आणि गोडधोड भरवतात. शेतकऱ्याच्या घरात गोधन हीच खरी लक्ष्मी, हा विचार या दिवसात दडला आहे. काही पंचांगांत द्वादशीची तारीख ६ नोव्हेंबर दिसू शकते; आपल्या भागातील पंचांग एकदा पाहून घ्यावे. अनेक घरांत या दिवशी गव्हाचे पदार्थ आणि दुधाचे पदार्थ टाळून बाजरीची भाकरी आणि भाजी असा साधा नैवेद्य करतात. मुलाबाळांच्या कल्याणासाठी माता हे व्रत करतात, आणि घरातली लहान मुले गायीला चारा भरवताना हरखून जातात. गाय जवळ नसेल तर चित्र किंवा मूर्तीची पूजाही केली जाते.

धनत्रयोदशी – शुक्रवार, ६ नोव्हेंबर

आश्विन कृष्ण त्रयोदशीचा हा दिवस धन्वंतरी आणि लक्ष्मीच्या स्मरणाचा. घरोघरी नव्या भांड्याची किंवा थोड्याशा सोन्या-चांदीची खरेदी होते आणि संध्याकाळी दारात दीप लावले जातात. धन म्हणजे फक्त नाणी नव्हेत, तर निरोगी शरीर आणि समाधानी मनही, असे संतांचे बोल या दिवसाला साजेसे आहेत. संध्याकाळी यमदीपदानाचा दिवा दक्षिणेकडे तोंड करून लावण्याची रीत अनेक घरांत पाळली जाते. खरेदीचा उत्साह असला तरी गरजेपेक्षा जास्त नको, हा सुज्ञ विचार आजच्या काळातही उपयोगी पडतो.

नरक चतुर्दशी – रविवार, ८ नोव्हेंबर

पहाटे उठून उटणे लावून केलेले अभ्यंगस्नान हे या दिवसाचे वैशिष्ट्य. आख्यायिका अशी की श्रीकृष्णाने सत्यभामेच्या साथीने नरकासुराचा पराभव केला आणि त्याने कैद केलेल्या हजारो स्त्रियांना मुक्त केले. विजयानंतर सुवासिक तेलाने केलेल्या स्नानाची आठवण म्हणून आजही पहाटेचे स्नान केले जाते. अंधार संपला, भीती संपली, आता प्रकाशाची वेळ आली, हा संदेश त्यात आहे. सकाळी नवे कपडे घालून छोटी लक्ष्मीपूजा केली जाते, आणि अंगणात संध्याकाळी दिवा लावला जातो. या दिवसाला छोटी दिवाळी असेही म्हणतात, कारण मोठ्या दिवाळीची तयारी इथे पूर्ण होते. काही ठिकाणी हा दिवस ७ नोव्हेंबरला काली चौदस म्हणूनही पाळतात.

लक्ष्मीपूजन – रविवार, ८ नोव्हेंबर

अमावस्येची रात्र खरेतर काळोखाची, पण याच रात्री घरोघरी सर्वाधिक दिवे उजळतात. संध्याकाळच्या प्रदोषकाळात लक्ष्मी, कुबेर आणि गणपतीची पूजा होते. व्यापारी नव्या वह्यांची पूजा करतात, गृहिणी केरसुणीलाही नमस्कार करतात, कारण स्वच्छता हीच घराची खरी समृद्धी. मोठ्या पंचांगांत अमावस्येचे दोन दिवस नोंदलेले असतात; पूजेची वेळ आपल्या शहरानुसार पाहावी. या रात्री लाह्या-बत्तासे, धणे-गूळ आणि फराळाचा नैवेद्य ठेवला जातो. ‘दिवाळीच्या रात्री लक्ष्मी घरोघरी फिरते’ अशी भावना लोकांच्या मनात आहे, म्हणून दार उघडे ठेवून आणि दिव्यांची आरास करून तिचे स्वागत केले जाते.

बलिप्रतिपदा, पाडवा – मंगळवार, १० नोव्हेंबर

कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला दिवाळी पाडवा येतो. या दिवशी बळीराजाचे स्मरण केले जाते. दानशूर राजा बळी आणि वामनाची कथा पिढ्यानपिढ्या सांगितली गेली आहे. पत्नी पतीला औक्षण करते, पती तिला भेट देतो, आणि अनेक व्यापाऱ्यांचे नवे वर्ष याच दिवशी सुरू होते. गोवर्धन पूजा आणि अन्नकूटही याच दिवशी केला जातो. कृष्णाने गोकुळवासीयांना पावसापासून वाचवण्यासाठी गोवर्धन पर्वत उचलला, ही कथा त्यामागे सांगितली जाते. विविध पदार्थांचा नैवेद्य, गोधनाची सजावट आणि नातेवाइकांच्या गाठीभेटी यांनी हा दिवस भरून जातो. मराठी घरांत पाडव्याचा गोड बेत हमखास असतो.

भाऊबीज – बुधवार, ११ नोव्हेंबर

दिवाळीचा शेवट भाऊ-बहिणीच्या ओवाळणीने होतो. द्वितीया तिथी १० नोव्हेंबरला दुपारी सुरू होऊन ११ नोव्हेंबरला दुपारी संपते, म्हणून ओवाळणी ११ तारखेला दुपारच्या वेळी करावी असे सांगितले जाते. यम आणि त्याची बहीण यमुना यांची कथा या दिवसाशी जोडलेली आहे: यमुनेने भावाला जेवू घातले, कपाळी टिळा लावला, आणि प्रसन्न झालेल्या यमाने बहिणीच्या भावाला दीर्घायुष्याचा आशीर्वाद दिला. कथा जुनी आहे, पण नात्यातली ओढ आजही तीच आहे. बहीण भावाच्या कपाळी कुंकू किंवा चंदनाचा टिळा लावते, आरती ओवाळते आणि त्याच्यासाठी मनापासून प्रार्थना करते. भाऊ त्या बदल्यात भेट देतो आणि बहिणीच्या घरी जेवतो. आर्थिक हिशेब आणि वाद या दिवशी बाजूला ठेवावेत, असेही सांगितले जाते.

सहा दिवसांचा एक धागा

गाईपासून सुरू झालेली ही दिवाळी बहिणीपर्यंत येऊन पोहोचते. मध्ये धन, स्वच्छता, विजय, दान आणि नाते असे सगळेच रंग येतात. रोषणाई मोठी असते, पण खरा दीप आतला: कुणाला माफ करणे, कुणाला आधार देणे, कुणाच्या घरी फराळ घेऊन जाणे. यंदाच्या दिवाळीत एखादा दिवा आपल्या मनातल्या अंधाऱ्या कोपऱ्यातही लावून पाहावा.