धनत्रयोदशी

दारातली रांगोळी ओली असते, उंबरठ्यावर झेंडूची फुले ठेवलेली असतात, आणि संध्याकाळ होताच पहिल्यांदा लागलेल्या पणत्यांवर घराचे चेहरे उजळतात. आश्विन कृष्ण त्रयोदशीचा हा दिवस धनत्रयोदशी म्हणून ओळखला जातो, आणि दिवाळीच्या पाच दिवसांच्या उत्सवातला हा सर्वात लवकर येणारा मोठा दिवस. काही ठिकाणी याला धनतेरस असेही म्हणतात. धन्वंतरीची आठवण, यमाला दिलेला दीप आणि घरात येणाऱ्या लक्ष्मीचे स्वागत, असे तीन धागे या एका संध्याकाळीत गुंफलेले असतात.

धनत्रयोदशी २०२६ मध्ये कधी आहे?

यंदा धनत्रयोदशी शुक्रवार, ६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी आहे. त्रयोदशी तिथी ६ नोव्हेंबरला सकाळी सुमारे १०:३० वाजता सुरू होते आणि ७ नोव्हेंबरला सकाळी सुमारे १०:४८ पर्यंत असते (उत्तर भारतातील शहरांच्या वेळेनुसार; पंचांगांनुसार काही मिनिटांचा फरक दिसतो). पूजा आणि दीपदान संध्याकाळच्या प्रदोषकाळात करायचे असल्याने ६ नोव्हेंबरची सायंकाळच ग्राह्य मानली जाते. प्रदोषकाळाचे नेमके तास प्रत्येक शहरात वेगळे असतात, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहूनच वेळ ठरवावी.

आदल्या दिवशी, ५ नोव्हेंबरला, वसुबारस आणि रमा एकादशी येतात. दिवाळीच्या सर्व दिवसांचा क्रम एकत्र पाहायचा असेल तर दिवाळीच्या प्रत्येक दिवसाचे महत्त्व हा लेख उपयोगी पडेल.

धन्वंतरी: आरोग्याचा देव

समुद्रमंथनाची कथा सर्वांना माहीत आहे. त्या मंथनातून अनेक रत्ने बाहेर आली, आणि सर्वात शेवटी हातात अमृताचा कलश आणि आयुर्वेदाचा ग्रंथ घेऊन धन्वंतरी प्रकट झाले, असे पुराणे सांगतात. त्यांना देवांचे वैद्य आणि विष्णूंचा अवतार मानले जाते. म्हणून या दिवशी धन्वंतरी जयंतीही साजरी होते. वैद्य आणि आयुर्वेदाचे अभ्यासक या दिवशी त्यांचे पूजन करतात.

या कथेचा भाव सोपा आहे. पैसा महत्त्वाचा आहेच, पण दीर्घ आणि निरोगी आयुष्य हेच खरे धन आहे. दिवाळीची सुरुवात धनाच्या नावाने होत असली, तरी तिच्या मुळाशी आरोग्याची आठवण ठेवलेली दिसते.

यमदीपदानाची गोष्ट

या दिवसाशी जोडलेली दुसरी कथा राजा हिमाच्या मुलाची. त्याच्या पत्रिकेत लग्नानंतर चौथ्या दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू असल्याचे लिहिले होते, असे सांगितले जाते. त्या रात्री त्याच्या नववधूने झोपायचे नाही असे ठरवले. तिने आपले दागिने आणि सोन्या-चांदीची नाणी शयनगृहाच्या दारात रचली, सगळीकडे असंख्य दिवे लावले आणि पतीला जागे ठेवण्यासाठी गोष्टी आणि गाणी म्हटली. सापाच्या रूपात आलेला यम त्या तेजाने दिपून गेला. तो नाण्यांच्या राशीवर बसून तिची गाणी ऐकत राहिला आणि पहाट होताच परत गेला. प्रेम आणि जागरूकतेने मृत्यूलाही परतवले, अशी ही कथा आहे.

तिच्या स्मरणार्थ संध्याकाळी घराबाहेर दक्षिण दिशेकडे तोंड करून एक दिवा लावतात. त्याला यमदीप म्हणतात. अनेक घरांत हा दिवा गव्हाच्या पिठाचा करून तेल-वात लावतात आणि रात्रभर तेवत ठेवतात. कुटुंबातील सर्वांना अकाली संकटे येऊ नयेत, अशी प्रार्थना त्यामागे असते.

पूजा कशी केली जाते

सणाची तयारी दिवसभर चालते. घरदार स्वच्छ करून अंगणात रांगोळी काढली जाते, दारावर तोरण लावले जाते. संध्याकाळी साधारण असे टप्पे पाळले जातात.

• पूजेच्या जागी लक्ष्मी, गणपती आणि कुबेर यांची मूर्ती किंवा प्रतिमा मांडावी; काही घरांत धन्वंतरीची प्रतिमाही ठेवतात.
• नवीन आणलेली भांडी, सोन्या-चांदीची वस्तू किंवा चांदीचे नाणे पूजेसमोर ठेवावे.
• हळद-कुंकू, अक्षता, फुले, दिवा, उदबत्ती आणि खील-बताशे अर्पण करावेत.
• लक्ष्मीचे स्तोत्र किंवा आरती म्हणावी, आणि नैवेद्य दाखवावा.
• पूजा झाल्यावर दक्षिणेकडे तोंड करून घराबाहेर यमदीप लावावा. तुळशीपाशी आणि अंगणातही पणत्या लावल्या जातात.

महाराष्ट्रात अनेक घरांत धणे आणि गूळ यांचा नैवेद्य दाखवला जातो. सुके धणे हलकेच कुटून त्यात गूळ मिसळला जातो, आणि साधेपणातली ही चव सणाशी कायमची जोडली जाते.

खरेदीची प्रथा आणि तिचा खरा अर्थ

या दिवशी सोने, चांदी, नवीन भांडी किंवा इतर धातूची वस्तू घेणे शुभ मानले जाते. आजकाल लोक घरगुती उपकरणे आणि वाहनेही याच दिवशी घेतात. पण हे आवश्यक आहे असे नाही. कोणाला परवडते म्हणून सोने घेतले जाते, तर कोणी एखादे छोटे तांब्याचे भांडे किंवा चमचाही आणतो, आणि त्यातही तितकाच आनंद असतो. शकुनाचा भाग ठेवायचा, पण कर्ज काढून किंवा गरजेपेक्षा जास्त खरेदी करण्याचा सण हा नाही.

आजच्या जीवनात

धनत्रयोदशीची तीन प्रतीके आज पुन्हा नव्याने विचार करायला लावतात. धन्वंतरी सांगतात, आरोग्य जपा. यमदीप सांगतो, जीवन अनिश्चित आहे, म्हणून जवळच्यांना वेळ द्या. लक्ष्मीपूजन सांगते, कमावलेल्या धनाचा सन्मान राखा आणि त्याचा सुयोग्य वापर करा. आरोग्याबाबत शंका असेल तर सणासाठी वाट न पाहता योग्य वेळी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा, हे सांगायला नकोच.

यंदाच्या धनत्रयोदशीला घरातली पहिली पणती लावताना क्षणभर थांबावे. ज्यांच्यामुळे आपले घर सुरक्षित आणि उबदार आहे, त्यांची आठवण करावी. पुढे येणाऱ्या नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन आणि पाडव्याच्या दिवसांसाठी हीच मनाची तयारी ठरते.