ज्ञानेश्वरी अध्याय २ च्या १५१ ते २२५ या ओव्या या भागात आहेत. मागच्या भागात कृष्णाने आत्म्याचे नित्यत्व उलगडले होते. आता तेच बोलणे दोन दिशांनी पुढे जाते. आधी ते अर्जुनाला सांगतात की ज्याच्या जाण्याचा तू शोक करतोस, तो जन्म आणि मृत्यूचा क्रम सृष्टीत अखंड चालतोच, त्याला कुणीही थांबवू शकत नाही. मग बोलणे स्वधर्माकडे वळते: तू क्षत्रिय आहेस, आणि अन्यायासमोर उभे राहणे हे तुझे कर्तव्य आहे. कृष्णाचा सूर इथे कधी समजावणीचा, कधी खडसावणीचा आणि कधी आपुलकीचा आहे.
या भागात कृष्ण कधी गंगेच्या प्रवाहाचे उदाहरण देतात, कधी घटिकायंत्राचे, तर कधी वाटेवर सापडलेल्या चिंतामणीचे. शेवटच्या ओव्यांत ते अर्जुनाला एका नव्या वाटेची चाहूल देतात: हेतू सोडून कर्म करणे. हीच कल्पना पुढे कर्मयोगाचा पाया बनते. खाली ओवी क्रमांकांसह मूळ पाठ आहे, आणि त्यानंतर माझ्या शब्दांत सार. जुन्या मराठीतील रूपे जशी आहेत तशी ठेवली आहेत; प्रतींनुसार काही शब्दांचे शुद्धलेखन थोडे बदलते, तेथे बहुसंमत रूप घेतले आहे. ज्यांना हा भाग पहिल्यांदा वाचायचा असेल त्यांनी आधी सार वाचले तरी चालेल; ओव्यांचा ओघ मग अधिक सहज उलगडतो.
ओवी १५१ ते २२५
अर्जुना ऐसा हा जाणावा
सकळात्मकु देखावा
मग सहजें शोकु आघवा
हरेल तुझा
॥ १५१ ॥अथवा ऐसा नेणसी
तूं अंतवंतचि मानिसी
तर्‍ही शोचूं न पवसी
पंडुकुमरा
॥ १५२ ॥जो आदि स्थिति अंतु
हा निरंतर असे नित्यु
जैसा प्रवाहो अनुस्यूतु
गंगाजळाचा
॥ १५३ ॥तें आदि नाहीं खंडलें
समुद्रीं तरी असे मीनलें
आणि जातचि मध्यें उरलें
दिसे जैसें
॥ १५४ ॥इयें तिन्ही तयापरी
सरसींच सदा अवधारीं
भूतांसी कवणीं अवसरीं
ठाकती ना
॥ १५५ ॥म्हणौनि हें आघवें
एथ तुज नलगे शोचावें
जे स्थितीचि हे स्वभावें
अनादि ऐसी
॥ १५६ ॥ना तरी हें अर्जुना
नयेचि तुझिया मना
जे देखोनि लोकु अधीना
जन्मक्षया
॥ १५७ ॥तरी एथ कांहीं
तुज शोकासि कारण नाहीं
हे जन्ममृत्यु पाहीं
अपरिहर
॥ १५८ ॥उपजे तें नाशे
नाशलें पुनरपि दिसे
हें घटिकायंत्र जैसें
परिभ्रमे गा
॥ १५९ ॥ना तरी उदो अस्तु आपैसें
अखंडित होत जात जैसें
हें जन्ममरण तैसें
अनिवार जगीं
॥ १६० ॥महाप्रळयावसरें
हें त्रैलोक्यहि संहरे
म्हणौनि हा न परिहरे
आदि अंतु
॥ १६१ ॥तूं जरी हें ऐसें मानिसी
तरी खेदु कां करिसी ?
काय जाणतुचि नेणसी
धनुर्धरा
॥ १६२ ॥एथ आणीकही एक पार्था
तुज बहुतीं परी पहातां
दुःख करावया सर्वथा
विषो नाहीं
॥ १६३ ॥जियें समस्तें इयें भूतें
जन्माआदि अमूर्तें
मग पातली व्यक्तीतें
जन्मलेया
॥ १६४ ॥तियें क्षयासि जेथ जाती
तेथ निभ्रांत आनें नव्हती
देखें पूर्वस्थितीच येती
आपुलिये
॥ १६५ ॥येर मध्यें जें प्रतिभासे
तें निद्रिता स्वप्न जैसें
तैसा आकारु हा मायवशें
तत्स्वरूपीं
॥ १६६ ॥ना तरी पवनें स्पर्शिलें नीर
पढियासे तरंगाकार
कां परापेक्षां अळंकार
व्यक्ती कनकीं
॥ १६७ ॥तैसे सकळ हें मूर्त
जाण पां मायाकारित
जैसें आकाशीं बिंबत
अभ्रपटल
॥ १६८ ॥तैसें आदीचि जें नाहीं
तयालागीं तूं रुदसी कायी
तूं अवीट तें पाहीं
चैतन्य एक
॥ १६९ ॥जयाचि आर्तीचि भोगित
विषयीं त्यजिले संत
जयालागीं विरक्त
वनवासिये
॥ १७० ॥दिठी सूनि जयातें
ब्रह्मचर्यादि व्रतें
मुनीश्वर तपातें
आचरताती
॥ १७१ ॥एक अंतरीं निश्चळ
जें निहाळितां केवळ
विसरले सकळ
संसारजात
॥ १७२ ॥एकां गुणानुवादु करितां
उपरति होऊन चित्ता
निरवधि तल्लीनता
निरंतर
॥ १७३ ॥एक ऐकतांचि निवाले
ते देहभावी सांडिले
एक अनुभवें पातले
तद्रूपता
॥ १७४ ॥जैसे सरिता ओघ समस्त
समुद्रामाजीं मिळत
परी माघौते न समात
परतले नाहीं
॥ १७५ ॥तैसिया योगीश्वरांचिया मती
मिळवणीसवें एकवटती
परी जे विचारूनि पुनरावृत्ति
भजतीचिना
॥ १७६ ॥जें सर्वत्र सर्वही देहीं
जया करितांही घातु नाहीं
तें विश्वात्मक तूं पाहीं
चैतन्य एक
॥ १७७ ॥जयाचेनि स्वभावें
हें होत जात आघवें
तरी सांग काय शोचावें
एथ तुवां
॥ १७८ ॥एर्‍हवीं तरी पार्था
तुज कां नेणों न मनें चित्ता
परी किडाळ हें शोचितां
बहुतीं परीं
॥ १७९ ॥तूं अझुनी कां न विचारिसी
काय हें चिंतितु आहासी
स्वधर्मु तो विसरलासी
तरावें जेणें
॥ १८० ॥या कौरवां भलतें जाहलें
अथवा तुजचि कांहीं पातलें
कीं युगचि हें बुडालें
जर्‍ही एथ
॥ १८१ ॥तरी स्वधर्मु एकु आहे
तो सर्वथा त्याज्य नोहे
मग तरिजेल काय पाहें
कृपाळूपणें
॥ १८२ ॥अर्जुना तुझें चित्त
जर्‍ही जाहलें द्रवीभूत
तर्‍ही हें अनुचित
संग्रामसमयीं
॥ १८३ ॥अगा गोक्षीर जरी जाहलें
तरी पथ्यासि नाहीं म्हणितलें
ऐसेनिहि विष होय सुदलें
नवज्वरीं देतां
॥ १८४ ॥तैसें आनी आन करितां
नाशु होईल हिता
म्हणौनि तूं आतां
सावध होई
॥ १८५ ॥वायांचि व्याकुळ कायी
आपुला निजधर्मु पाहीं
जो आचरितां बाधु नाहीं
कवणें काळीं
॥ १८६ ॥जैसें मार्गेंचि चालतां
अपावो न पवे सर्वथा
कां दीपाधारें वर्ततां
नाडळिजे
॥ १८७ ॥तयापरी पार्था
स्वधर्में राहाटतां
सकळ कामपूर्णता
सहजें होय
॥ १८८ ॥म्हणौनि यालागीं पाहीं
तुम्हां क्षत्रियां आणीक कांहीं
संग्रामावांचूनि नाहीं
उचित जाणें
॥ १८९ ॥निष्कपटा होआवें
उसिणा घाई झुंजावें
हें असो काय सांगावें
प्रत्यक्षावरी
॥ १९० ॥अर्जुना झुंज देखें आतांचें
हें हो कां जें दैव तुमचें
कीं निधान सकळ धर्माचें
प्रगटलें असे
॥ १९१ ॥हा संग्रामु काय म्हणिपे
कीं स्वर्गुचि येणें रूपें
मूर्त कां प्रतापें
उदो केला
॥ १९२ ॥ना तरी गुणाचेनि पतिकरें
आर्तीचेनि पडिभरें
हें कीर्तीचि स्वयंवरें
आली तुज
॥ १९३ ॥क्षत्रियें बहुत पुण्य कीजे
तैं झुंज ऐसें लाहिजे
जैसें मार्गें जातां आडळिजे
चिंतामणि
॥ १९४ ॥ना तरी जांभया पसरे मुख
तेथ अवचटें पडे पीयूख
तैसा संग्रामु हा देख
पातला असे
॥ १९५ ॥आतां हा ऐसा अव्हेरिजे
मग नाथिलें शोचूं बैसिजे
तरी आपण आहाणा होईजे
आपणपेयां
॥ १९६ ॥पूर्वजांचें जोडलें
आपणचि होय धाडिलें
जरी आजि शस्त्र सांडिलें
रणीं इये
॥ १९७ ॥असती कीर्ति जाईल
जगचि अभिशापु देईल
आणि गिंवसित पावतील
महादोष
॥ १९८ ॥जैसीं भातारेंहीन वनिता
उपहती पावे सर्वथा
तैशी दशा जीविता
स्वधर्मेंवीण
॥ १९९ ॥ना तरी रणीं शव सांडिजे
तें चौमेरी गिधीं विदारिजे
तैसें स्वधर्महीना अभिभविजे
महादोषीं
॥ २०० ॥म्हणौनि स्वधर्मु हा सांडसील
पापा वरपडा होसील
आणि अपेश तें न वचेल
कल्पांतवरी
॥ २०१ ॥जाणतेनि तंवचि जियावें
जंव अपकीर्ति आंगा न पवे
आणि सांग पां केवीं निगावें
एथोनियां ?
॥ २०२ ॥तू निर्मत्सर सदयता
येथूनि निघसील कीर माघौता
परी ते गती समस्तां
न मनेल ययां
॥ २०३ ॥हे चहूंकडूनि वेढितील
बाणवरी घेतील
तेथ पार्था न सुटिजेल
कृपाळुपणें
॥ २०४ ॥ऐसेनिहि प्राणसंकटें
जरी विपायें पां निघणें घटे
तरी तें जियालेंही वोखटें
मरणाहुनी
॥ २०५ ॥तूं आणिकही एक न विचारिसी
एथ संभ्रमें झुंजों आलासी
आणि सकणवपणें निघालासी
मागुता जरी
॥ २०६ ॥तरी तुझें तें अर्जुना
या वैरियां दुर्जनां
कां प्रत्यया येईल मना
सांगैं मज
॥ २०७ ॥हे म्हणती गेला रे गेला
अर्जुन आम्हां बिहाला
हा सांगैं बोलु उरला
निका कायी ?
॥ २०८ ॥लोक सायासें करूनि बहुतें
कां वेंचिती आपुलीं जीवितें
परी वाढविती कीर्तीतें
धनुर्धरा
॥ २०९ ॥ते तुज अनायासें
अनकळित जोडिली असे
हें अद्वितीय जैसें
गगन आहे
॥ २१० ॥तैसी कीर्ती निःसीम
तुझ्या ठायीं निरुपम
तुझे गुण उत्तम
तिहीं लोकीं
॥ २११ ॥दिगंतीचे भूपति
भाट होऊनि वाखाणिती
जे ऐकिलिया दचकती
कृतांतादिक
॥ २१२ ॥ऐसी महिमा घनवट
गंगा जैसी चोखट
जया देखीं जगीं सुभट
वाट जाहली
॥ २१३ ॥तें पौरुष तुझें अद्भुत
आइकोनियां हे समस्त
जाहले आथि विरक्त
जीवितेंसी
॥ २१४ ॥जैसा सिंहाचिया हाकां
युगांतु होय मदमुखा
तैसा कौरवां अशेखां
धाकु तुझा
॥ २१५ ॥जैसे पर्वत वज्रातें
ना तरी सर्प गरुडातें
तैसे अर्जुना हे तूतें
मानिती सदा
॥ २१६ ॥तें अगाधपण जाईल
मग हीणावो अंगा येईल
जरी मागुता निघसील
न झुंजतुचि
॥ २१७ ॥आणि हे पळतां पळों नेदिती
धरूनिं अवकळा करिती
न गणित कुटी बोलती
आइकतां तुज
॥ २१८ ॥मग ते वेळीं हियें फुटावें
आतां लाठेपणें कां न झुजावें ?
हे जिंतलें तरी भोगावें
महीतळ
॥ २१९ ॥ना तरी रणीं एथ
झुंजतां वेंचलें जीवित
तरी स्वर्गसुख अनकळित
पावसील
॥ २२० ॥म्हणौनि ये गोठी
विचारु न करी किरीटी
आतां धनुष्य घेऊनि उठीं
झुंजैं वेगीं
॥ २२१ ॥देखैं स्वधर्मु हा आचरतां
दोषु नाशे असता
तुज भ्रांति हे कवण चित्ता
पातकाची
॥ २२२ ॥सांगैं प्लवेंचि काय बुडिजे
कां मार्गीं जातां आडळिजे
परी विपायें चालों नेणिजे
तरी तेंही घडे
॥ २२३ ॥अमृतें तरीच मरिजे
जरी विखेंसि सेविजे
तैसा स्वधर्मीं दोषु पाविजे
हेतुकपणें
॥ २२४ ॥म्हणौनियां पार्था
हेतू सांडोनि सर्वथा
तुज क्षात्रवृत्ति झुंजतां
पाप नाहीं
॥ २२५ ॥
सार
या भागाची सुरुवात एका सोप्या सत्याने होते. आत्मा सर्वत्र भरलेला आहे, हे समजले की शोक सहज ओसरतो. समजा तू त्याला नाशवंतच मानतोस, तरी रडण्याचे कारण नाही, असे कृष्ण सांगतात. गंगेचा प्रवाह उगमापासून सागरापर्यंत अखंड वाहतो, तसे उत्पत्ती, स्थिती आणि लय हे तिन्ही बरोबरच चालतात. घटिकायंत्रातली घागर भरते आणि रिकामी होते, सूर्य उगवतो आणि मावळतो; जन्म आणि मरण असेच अटळ आहेत. महाप्रलयात तिन्ही लोक विरतात, मग एखाद्या जीवासाठी दुःख कशाला?
पुढे ते सांगतात की प्राणी जन्माआधी अव्यक्त असतात आणि मरणानंतर पुन्हा अव्यक्तात जातात; मधला काळच तेवढा दिसतो, आणि तो स्वप्नासारखा आहे. वाऱ्याने पाण्यावर लाटा उठतात, सोन्याला अलंकाराचे रूप येते; ते रूप गेले तरी पाणी आणि सोने तेच राहते. ज्या तत्त्वासाठी संत विरक्त होतात, तपस्वी तप करतात, आणि ज्यात योगी नद्या सागरात मिळाव्यात तसे विलीन होतात, तेच चैतन्य सर्वांत आहे. त्याचा घात कुणाच्याही हातून होत नाही, मग शोक कुणाचा करायचा?
मग बोलणे स्वधर्माकडे वळते. गायीचे दूध चांगले असले, तरी नव्या तापात ते देणे हितकर नसते; तसे चुकीच्या वेळचे दयाळूपण नुकसान करते. स्वधर्माने चालणे म्हणजे दिव्याच्या उजेडात वाट चालणे: ठेच लागण्याची भीती नाही. क्षत्रियाला असे युद्ध मिळणे म्हणजे वाटेत चिंतामणी सापडणे किंवा जांभई देताना तोंडात अमृताचा थेंब पडणे, असे ते सांगतात. उलट रणातून माघार घेतली तर पूर्वजांनी कमावलेली कीर्ती धुळीला मिळेल, लोक नावे ठेवतील, आणि स्वधर्म सोडलेला माणूस आधार हरवलेल्या स्त्रीसारखा, रणांगणावर पडलेल्या प्रेतासारखा ठरेल. शत्रू तुझ्या दयाळू मनाचा विश्वास धरणार नाहीत; ते हसतील, आणि सिंहगर्जनेसारखा तुझा जो धाक होता, तो एका क्षणात ओसरेल.
शेवटी कृष्ण दोन्ही बाजू स्पष्ट करतात: लढून जिंकलास तर पृथ्वीचे राज्य भोगशील, आणि रणात प्राण गेले तर स्वर्गसुख मिळेल. म्हणून विचार करत बसू नकोस, धनुष्य घेऊन उठ. स्वधर्माचे आचरण करताना दोष लागत नाही; नावेतून कुणी बुडत नाही, चांगल्या वाटेवर ठेच लागत नाही. दोष तिथे येतो जिथे काम हेतू धरून केले जाते, जसे अमृतही विषासोबत घेतले तर मारक ठरते. म्हणून हेतू सोडून झुंजशील तर पाप नाही, असे ते शेवटच्या ओवीत सांगतात, आणि हीच गोष्ट पुढच्या ओव्यांत विस्ताराने उलगडते.