ज्ञानेश्वरी अध्याय २ च्या २२६ ते ३०० या ओव्या या भागात आहेत. मागच्या भागाच्या शेवटी कृष्णाने अर्जुनाला स्वधर्माने लढण्याची हाक दिली होती आणि हेतू सोडून कर्म करण्याची चाहूल दिली होती. आता तीच चाहूल एका पूर्ण विचारात उलगडते. सुख-दुःख, लाभ-हानी, जय-पराजय यांकडे समान नजरेने पाहणे, मग बुद्धियोगाचे स्वरूप, फळाच्या आशेने कर्म करणाऱ्यांची मर्यादा आणि शेवटी स्थितप्रज्ञाची पहिली ओळख, इतका प्रवास या ७५ ओव्यांत होतो. कर्मयोगाचा पाया इथे घातला जातो, आणि अर्जुनाच्या मनातला प्रश्न आता युद्ध करावे की नाही, इतका मर्यादित न राहता माणसाने कोणत्या मनःस्थितीत जगावे, इथवर पोहोचतो.
ओव्यांमधले दाखले इथे अगदी घरगुती आहेत: लहानशी दीपकळिका, कापराची रास, मिष्टान्नात मिसळलेले विष, उगवलेला सूर्य आणि पूर्ण चंद्र. खाली ओवी क्रमांकांसह मूळ पाठ आहे, आणि त्यानंतर माझ्या शब्दांत सार. जुन्या मराठीतील रूपे जशी आहेत तशी ठेवली आहेत; प्रतींनुसार काही शब्दांचे शुद्धलेखन थोडे बदलते, तेथे बहुसंमत रूप घेतले आहे. वाचताना ओवी ओवीने थांबून पाहिले तर कृष्णाचा सूर आग्रहाचा नसून समजावणीचा आहे, हे सहज जाणवते. ज्यांना हा भाग पहिल्यांदा वाचायचा असेल त्यांनी आधी सार वाचले तरी चालेल; ओव्यांचा ओघ मग अधिक सहज उलगडतो.
ओवी २२६ ते ३००
सुखीं संतोषां न यावें
दुःखीं विषादा न भजावें
आणि लाभालाभ न धरावे
मनामाजीं
॥ २२६ ॥एथ विजयपण होईल
कीं सर्वथा देह जाईल
हें आधींचि कांही पुढील
चिंतावेना
॥ २२७ ॥आपणयां उचिता
स्वधर्में राहाटतां
जें पावे तें निवांता
साहोनि जावें
॥ २२८ ॥ऐसियां मनें होआवें
तरी दोषु न घडे स्वभावें
म्हणौनि आतां झुंजावें
निभ्रांत तुवां
॥ २२९ ॥हे सांख्यस्थिति मुकुळित
सांगितली तुज येथ
आतां बुद्धियोगु निश्चित
अवधारीं पां
॥ २३० ॥जया बुद्धियुक्ता
जाहलिया पार्था
कर्मबंधु सर्वथा
बाधूं न पवे
॥ २३१ ॥जैसें वज्रकवच लेइजे
मग शस्त्रांचा वर्षावो साहिजे
परी जैतेसीं उरिजे
अचुंबित
॥ २३२ ॥तैसें ऐहिक तरी न नशे
आणि मोक्षु तो उरला असे
जेथ पूर्वानुक्रमु दिसे
चोखाळत
॥ २३३ ॥कर्माधारें राहाटिजे
परी कर्मफळ न निरीक्षिजे
जैसा मंत्रज्ञु न बंधिजे
भूतबाधा
॥ २३४ ॥तियापरी जे सुबुद्धि
आपुलालिया निरवधि
हा असतांचि उपाधि
आकळूं न सके
॥ २३५ ॥जेथ न संचरे पुण्यपाप
जें सूक्ष्म अति निष्कंप
गुणत्रयादि लेप
न लगती जेथ
॥ २३६ ॥अर्जुना तें पुण्यवशें
जरी अल्पचि हृदयीं बुद्धि प्रकाशे
तरी अशेषही नाशे
संसारभय
॥ २३७ ॥जैसी दीपकळिका धाकुटी
परी बहु तेजातें प्रकटी
तैसी सद्बुद्धी हे थेकुटी
म्हणों नये
॥ २३८ ॥पार्था बहुतीं परी
हे अपेक्षिजे विचारशूरीं
जे दुर्लभ चराचरीं
सद्वासना
॥ २३९ ॥आणिकासारिखा बहुवसु
जैसा न जोडे परिसु
कां अमृताचा लेशु
दैवगुणें
॥ २४० ॥तैसी दुर्लभ जे सद्बुद्धि
जिये परमात्माचि अवधि
जैसा गंगेसी उदधि
निरंतर
॥ २४१ ॥तैसें ईश्वरावाचुंनी कांहीं
जिये आणीक लाणी नाहीं
ते एकचि बुद्धि पाहीं
अर्जुना जगीं
॥ २४२ ॥येर ते दुर्मति
जे बहुधा असे विकरति
तेथ निरंतर रमती
अविवेकिये
॥ २४३ ॥म्हणौनि तयां पार्था
स्वर्ग संसार नरकावस्था
आत्मसुख सर्वथा
दृष्ट नाहीं
॥ २४४ ॥वेदाधारें बोलती
केवळ कर्म प्रतिष्ठिती
परी कर्मफळीं आसक्ती
धरूनियां
॥ २४५ ॥म्हणती संसारीं जन्मिजे
यज्ञादिक कर्म कीजे
मग स्वर्गसुख भोगिजे
मनोहर
॥ २४६ ॥येथ हें वांचूनि कांहीं
आणिक सर्वथा सुखचि नाहीं
ऐसें अर्जुना बोलती पाहीं
दुर्बुद्धि ते
॥ २४७ ॥देखैं कामना अभिभूत
होऊनि कर्में आचरत
ते केवळ भोगीं चित्त
देऊनियां
॥ २४८ ॥क्रियाविशेषें बहुतें
न लोपिती विधीतें
निपुण होऊन धर्मातें
अनुष्ठिती
॥ २४९ ॥परी एकचि कुडें करितीं
जे स्वर्गकामु मनीं धरिती
यज्ञपुरुषा चुकती
भोक्ता जो
॥ २५० ॥जैसा कर्पूराचा राशी कीजे
मग अग्नि लाऊन दीजे
कां मिष्टान्नीं संचरविजे
काळकूट
॥ २५१ ॥दैवें अमृतकुंभ जोडला
तो पायें हाणोनि उलंडिला
तैसा नासिती धर्मु निपजला
हेतुकपणें
॥ २५२ ॥सायासें पुण्य अर्जिजे
मग संसारु कां अपेक्षिजे ?
परी नेणती ते काय कीजे
अप्राप्य देखें
॥ २५३ ॥जैसी रांधवणी रससोय निकी
करूनियां मोलें विकी
तैसा भोगासाठीं अविवेकी
धाडिती धर्मु
॥ २५४ ॥म्हणोनि हे पार्था
दुर्बुद्धि देख सर्वथा
तया वेदवादरतां
मनीं वसे
॥ २५५ ॥तिन्हीं गुणीं आवृत
हे वेद जाणैं निभ्रांत
म्हणौनि उपनिषदादि समस्त
सात्विक तें
॥ २५६ ॥येर रजतमात्मक
जेथ निरूपिजे कर्मादिक
जे केवळ स्वर्गसूचक
धनुर्धरा
॥ २५७ ॥म्हणौनि तूं जाण
हे सुखदुःखांसीच कारण
एथ झणें अंतःकरण
रिगों देसी
॥ २५८ ॥तूं गुणत्रयातें अव्हेरीं
मी माझें हें न करीं
एक आत्मसुख अंतरीं
विसंब झणीं
॥ २५९ ॥जरी वेदें बहुत बोलिलें
विविध भेद सूचिले
तर्‍ही आपण हित आपुलें
तेंचि घेपें
॥ २६० ॥जैसा प्रगटलिया गभस्ती
अशेषही मार्ग दिसती
तरी तेतुलेहि काय चालिजती
सांगैं मज
॥ २६१ ॥कां उदकमय सकळ
जर्‍ही जाहले असें महीतळ
तरी आपण घेपें केवळ
आर्तीचिजोगें
॥ २६२ ॥तैसें ज्ञानीये जे होती
ते वेदार्थातें विवरिती
मग अपेक्षित तें स्वीकारिती
शाश्वत जें
॥ २६३ ॥म्हणोनि आइकें पार्था
याचिपरी पाहतां
तुज उचित होय आतां
स्वकर्म हें
॥ २६४ ॥आम्हीं समस्तही विचारिलें
तंव ऐसेचि हें मना आलें
जें न सांडिजे तुवां आपुलें
विहित कर्म
॥ २६५ ॥परी कर्मफळीं आस न करावी
आणि कुकर्मीं संगति न व्हावी
हे सत्क्रियाचि आचरावी
हेतूविण
॥ २६६ ॥तूं योगयुक्त होऊनी
फळाचा संगु टाकुनी
मग अर्जुना चित्त देउनी
करीं कर्में
॥ २६७ ॥परी आदरिलें कर्म दैवें
जरी समाप्तीतें पावे
तरी विशेषें तेथ तोषावें
हेंही नको
॥ २६८ ॥कीं निमित्तें कोणें एकें
तें सिद्धी न वचतां ठाके
तरी तेथिंचेनि अपरितोखें
क्षोभावें ना
॥ २६९ ॥आचरतां सिद्धी गेलें
तरी काजाची कीर आलें
परी ठेलियाही सगुण जहालें
ऐसेंचि मानीं
॥ २७० ॥देखैं जेतुलालें कर्म निपजे
तेतुलें आदिपुरुषीं अर्पिजे
तरी परिपूर्ण सहजें
जहालें जाणैं
॥ २७१ ॥देखैं संतासंतकर्मीं
हें जें सरिसेंपण मनोधर्मीं
तेचि योगस्थिति उत्तमीं
प्रशंसिजे
॥ २७२ ॥अर्जुना समत्व चित्ताचें
तेंचि सार जाणैं योगाचें
जेथ मन आणि बुद्धीचें
ऐक्य आथी
॥ २७३ ॥तो बुद्धियोग विवरितां
बहुतें पाडें पार्था
दिसे हा अरुता
कर्मभागु
॥ २७४ ॥परी तेंचि कर्म आचरिजे
तरीच हा योगु पाविजे
जें कर्मशेष सहजें
योगस्थिति
॥ २७५ ॥म्हणौनि बुद्धियोगु सधरु
तेथ अर्जुना होई स्थिरु
मनें करीं अव्हेरु
फलहेतूचा
॥ २७६ ॥जे बुद्धियोगा योजिले
तेचि पारंगत जाहले
इहीं उभयबंधीं सांडिले
पापपुण्यीं
॥ २७७ ॥ते कर्मीं तरी वर्तती
परी कर्मफळा नातळती
आणि यातायाति न लोपती
अर्जुना तयां
॥ २७८ ॥मग निरामयभरित
पावती पद अच्युत
ते बुद्धियोगयुक्त
धनुर्धरा
॥ २७९ ॥तूं ऐसा तैं होसी
जैं मोहातें यया सांडिसी
आणि वैराग्य मानसीं
संचरैल
॥ २८० ॥मग निष्कळंक गहन
उपजेल आत्मज्ञान
तेणें निचाडें होईल मन
अपैसें तुझें
॥ २८१ ॥तेथ आणिक कांहीं जाणावें
कां मागिलातें स्मरावें
हें अर्जुना आघवें
पारुषेल
॥ २८२ ॥इंद्रियांचिया संगति
जिये पसरु होतसे मति
ते स्थिर होईल मागुती
आत्मस्वरूपीं
॥ २८३ ॥समाधिसुखीं केवळ
जैं बुद्धि होईल निश्चळ
तैं पावसी तूं सकळ
योगस्थिति
॥ २८४ ॥तेथ अर्जुन म्हणे देवा
हाचि अभिप्रावो आघवा
मी पुसेन आतां सांगावा
कृपानिधी
॥ २८५ ॥मग अच्युत म्हणे सुखें
जें किरीटी तुज निकें
तें पूस पां उन्मेखें
मनाचेनि
॥ २८६ ॥या बोला पार्थें
म्हणितलें सांग पां श्रीकृष्णातें
काय म्हणिपें स्थितप्रज्ञातें
वोळखों केवीं
॥ २८७ ॥आणि स्थिरबुद्धि जो म्हणिजे
तो कैसिया चिन्हीं जाणिजे
जो समाधिसुख भुंजे
अखंडित
॥ २८८ ॥तो कवणें स्थिती असे
कैसेनि रूपीं विलसे
देवा सांगावें हें ऐसें
लक्ष्मीपती
॥ २८९ ॥तंव परब्रह्म अवतरणु
जो षडगुणाधिकरणु
तो काय तेथ नारायणु
बोलतु असे
॥ २९० ॥म्हणे अर्जुना परियेसीं
जो हा अभिलाषु प्रौढ मानसीं
तो अंतराय स्वसुखेंसीं
करीतु असे
॥ २९१ ॥जो सर्वदा नित्यतृप्तु
अंतःकरण भरितु
परी विषयामाजीं पतितु
जेणें संगें कीजे
॥ २९२ ॥तो कामु सर्वथा जाये
जयाचें आत्मतोषीं मन राहे
तोचि स्थितप्रज्ञु होये
पुरुष जाणैं
॥ २९३ ॥नाना दुःखीं प्राप्तीं
जयासी उद्वेगु नाहीं चित्तीं
आणि सुखाचिया आर्ती
अडपैजेना
॥ २९४ ॥अर्जुना तयाच्या ठायीं
कामक्रोधु सहजें नाहीं
आणि भयातें नेणें कहीं
परिपूर्णु तो
॥ २९५ ॥ऐसा जो निरवधि
तो जाण पां स्थिरबुद्धि
जो निरसूनि उपाधि
भेदरहितु
॥ २९६ ॥जो सर्वत्र सदा सरिसा
परिपूर्णु चंद्रु कां जैसा
अधमोत्तम प्रकाशा-
माजीं न म्हणे
॥ २९७ ॥ऐसी अनवच्छिन्न समता
भूतमात्रीं सदयता
आणि पालटु नाहीं चित्ता
कवणें वेळे
॥ २९८ ॥गोमटें कांहीं पावे
तरी संतोषें तेणें नाभिभवे
जो वोखटेनि नागवे
विषादासी
॥ २९९ ॥ऐसा हरिखशोकरहितु
जो आत्मबोधभरितु
तो जाण पां प्रज्ञायुक्तु
धनुर्धरा
॥ ३०० ॥
सार
भागाची सुरुवात मनाच्या समतोलाने होते. सुखात हुरळून जाऊ नकोस, दुःखात खचू नकोस, लाभ-हानी मनात धरू नकोस, असे कृष्ण सांगतात. जय मिळेल की देह जाईल, याची चिंता आधीच करत बसू नये; स्वधर्माने जे वाट्याला येईल ते शांतपणे सोसावे. असे मन झाले की दोष घडतच नाही. इथवर ज्ञानाची बाजू सांगून झाली, आता कर्माची बाजू, म्हणजे बुद्धियोग, ऐक, असे ते अर्जुनाला म्हणतात. वज्रकवच घातलेला योद्धा शस्त्रांच्या पावसातूनही सुखरूप निघतो, तसा बुद्धियोगाने कर्म करणारा कर्मबंधनातून सुटतो. या मार्गाचा थोडा अंशही मोठ्या भयापासून वाचवतो, असे ते म्हणतात.
पुढे सद्बुद्धीची महती येते. दीपकळिका लहान दिसली तरी तिचा प्रकाश मोठा असतो, तसे ती बुद्धी लहान मानू नये. ती दुर्मिळ आहे, परिसासारखी, अमृताच्या थेंबासारखी. जी बुद्धी फक्त ईश्वराकडे वळते ती एकाग्र असते; बाकी बुद्धी अनेक फाट्यांत विखुरलेल्या असतात. मग ते वेदातील फुलोऱ्या वाक्यांवर भाळलेल्यांबद्दल बोलतात: ही माणसे फळाच्या ओढीने कर्म करतात, स्वर्गसुख हेच अंतिम मानतात. कापराच्या राशीला आग लावणे, मिष्टान्नात विष मिसळणे, मिळालेला अमृतकुंभ पायाने ढकलणे, आणि पुण्य विकून भोग घेणे, ही उदाहरणे देऊन ते या हेतुकपणाची व्यर्थता दाखवतात. म्हणून तीन गुणांच्या पलीकडे जाऊन आत्मसुखाकडे वळ, असा त्यांचा आग्रह आहे. सूर्य उगवल्यावर सगळ्या वाटा दिसतात, पण माणूस एकच वाट चालतो; पाणी सर्वत्र असले तरी तहान भागेल इतकेच प्यावे, तसे वेदातून आपल्याला जे हितकारक ते घ्यावे.
मग कर्माचा नेमका नियम सांगितला जातो. विहित कर्म सोडू नकोस, फळाची आस धरू नकोस, आणि वाईट कर्मात गुंतू नकोस. काम पूर्ण झाले तर फार हरखू नकोस, अडले तर खेद करू नकोस; जे घडेल ते आदिपुरुषाला अर्पण कर. यशापयशात मन सारखे राखणे, हेच योगाचे सार आहे. जे बुद्धियोगात स्थिर होतात, ते पापपुण्याच्या दोन्ही बंधनांतून सुटून निर्मळ पदाला पोहोचतात. मोहाचा त्याग झाला की वैराग्य जागे होते, आत्मज्ञान उमलते, आणि मन आत्मस्वरूपात स्थिर होते.
शेवटी अर्जुन विचारतो: स्थितप्रज्ञ कसा ओळखायचा, तो कसा बोलतो, कसा राहतो? उत्तरादाखल कृष्ण त्याची पहिली खूण सांगतात. ज्याचे मन आत्मतोषात रमते, ज्याला दुःखाने उद्वेग होत नाही आणि सुखाची ओढ नाही, ज्याच्या ठायी काम, क्रोध आणि भय नाहीत, तो स्थिरबुद्धी. पूर्ण चंद्र जसा सर्वांवर सारखाच प्रकाश टाकतो, तसा तो सर्व प्राण्यांशी समभावाने वागतो. हरीख आणि शोक त्याला शिवत नाहीत. हेच वर्णन पुढच्या ओव्यांत अधिक तपशिलाने येते.