संत जनाबाई

पहाटेचा अंधार, दारात जाते, हातात दळण आणि ओठांवर नाम. गोदावरीकाठच्या एका गावात जन्मलेली एक मुलगी पंढरपुरात येते, एका शिंप्याच्या घरी कामाला राहते, आणि तिथल्या कांडण-दळणातून मराठी भक्तिकाव्याला असा आवाज मिळतो, जो आजही घराघरातल्या स्त्रियांच्या ओठांवर आहे. ही संत जनाबाई, जी स्वतःला अभिमानाने “नामयाची दासी” म्हणवीत असे.

गंगाखेडची मुलगी, पंढरीची वाट

जनाबाईंचे जन्मगाव गोदावरीकाठचे गंगाखेड, आजच्या परभणी जिल्ह्यात. त्यांचे आईवडील दमा आणि करुंड हे विठ्ठलाचे भक्त होते; वडील पंढरपूरची वारी करीत. जन्मवर्षाबद्दल स्रोतांत एकमत नाही. काही स्रोत १२५८ सांगतात, तर काही तेराव्या शतकाच्या उत्तरार्धातला काळ मानतात. त्या पंढरपुरात कशा आल्या, याच्या कथाही वेगवेगळ्या आहेत. एका कथेनुसार आई गेल्यानंतर वडील त्यांना पंढरपुरात घेऊन आले. दुसऱ्या कथेत लहानगी मुलगी विठ्ठल मंदिराच्या दारातून हलायलाच तयार नव्हती. तिसऱ्या कथेत वडिलांना झालेल्या स्वप्नाचा उल्लेख येतो. वय पाच-सात वर्षांचे, असे वेगवेगळ्या ठिकाणी नोंदले आहे. कोणत्याही कथेत एक गोष्ट सारखी आहे: पंढरी आणि विठ्ठल हेच त्यांचे घर झाले. त्या मातंग समाजातल्या होत्या, म्हणजे त्या काळाच्या समाजरचनेत उपेक्षित मानल्या गेलेल्या कुटुंबातल्या. दारातून न हलण्यामागे संसार मांडण्यापेक्षा देवाच्या सेवेतच जीवन घालवण्याची त्यांची इच्छा होती, असे एका स्रोतात म्हटले आहे. त्यांचे लग्न झाले नाही, असे एका अभ्यासकाने नोंदवले आहे.

नामदेवांच्या घरची दासी

पंढरपुरात दामाशेटी शिंपी आणि त्यांची पत्नी गोणाई यांचे घर होते, दोघेही अत्यंत धार्मिक. त्यांचा मुलगा म्हणजे संत नामदेव. जनाबाई त्या घरात दासी म्हणून राहिल्या; त्या नामदेवांपेक्षा वयाने मोठ्या असाव्यात, असे एका स्रोताने म्हटले आहे, आणि त्यांनी नामदेवांचा सांभाळ केला. कालांतराने त्या नामदेवांच्या कुटुंबाच्याच एक झाल्या. त्या स्वतःला नामदेवांची दासी आणि शिष्या म्हणत, आणि नामदेवांना आपले पारमार्थिक गुरू मानीत. त्यांच्या आधीच्या गुरू-शिष्यांची साखळी अशी सांगितली जाते: ज्ञानदेव, विसोबा खेचर, नामदेव, आणि नामदेवांकडून जनाबाई.

जात्यावरचे अभंग

जनाबाईंच्या अभंगांचे विषय त्यांच्या रोजच्या कामातून आलेले आहेत: दळण, कांडण, पाणी भरणे, झाडलोट, भांडी घासणे, कपडे धुणे, गौऱ्या-शेणी वेचणे. हे काम करता करता त्या नामस्मरण करीत, असे स्रोत सांगतात. शाळेत न गेलेली ही स्त्री अभंग रचत होती, आणि ते अभंग तिच्या कष्टांची, तक्रारींची आणि प्रेमाची भाषा बोलत होते. काही अभंगांत त्या संसाराच्या बंधनांबद्दल सहज, खेळकर, कधी तिखट शब्दांत देवाकडे बोलतात. स्त्री म्हणून जन्माला आले म्हणून दुःख करू नये, असा आत्मविश्वासही त्यांच्या रचनांतून जाणवतो.

विठाबाई आणि जनी

जनाबाईंच्या अभंगांतला विठ्ठल मंदिरातल्या मूर्तीपेक्षा घरातला माणूस वाटतो. कधी तो आई, कधी वडील, कधी सखा, कधी मूल, तर कधी कामात मदतीला येणारा सहकारी. त्या त्याला “विठाबाई” म्हणतात, आणि त्याच्या खोट्या मोठेपणावर प्रेमाने रागावतात. महिपतींच्या भक्तविजयात आख्यायिका सांगितली आहे की देव स्वतः येऊन त्यांचे दळण दळीत असे, इतर कामांतही हात लावीत असे, इतकेच काय, त्यांच्या डोक्यातल्या उवा काढण्यासाठीही तो बसे. ही गोष्ट पिढ्यानपिढ्या भक्तांच्या मनात जपली गेली आहे, आणि तिचा संदेश सोपा आहे: प्रेमाने केलेल्या कष्टांत देव सहभागी होतो. म्हणूनच वारकरी स्त्रिया जनाबाईंना विठ्ठलाची लेक मानतात. त्यांच्याच शब्दांत, मुलीचे केस आईशिवाय दुसरे कोण धुणार? ही सहज, घरगुती मायाच जनाबाईंच्या भक्तीचा गाभा आहे. त्यांच्या एका भावनेनुसार, कोणत्याही जन्मात, कोणत्याही रूपात जन्मावे लागले तरी चालेल, पण पंढरी दिसावी आणि नामदेवांची सेवा घडावी.

अभंग आणि आख्याने

त्यांच्या नावावर सुमारे तीनशेहून अधिक अभंग नोंदले जातात; वेगवेगळ्या स्रोतांत ही संख्या तीनशे ते साडेतीनशे अशी येते. ते सकल संतगाथेत छापले गेले आहेत. कृष्णजन्म, थाळीपाक, प्रल्हादचरित्र, बालक्रीडा आणि हरिश्चंद्राख्यान ही आख्याने त्यांच्या नावावर आहेत. त्यांच्या थाळीपाक आणि द्रौपदी स्वयंवर या रचनांमुळे पुढे मुक्तेश्वरांसारख्या कवींना स्फूर्ती मिळाली, असे सांगितले जाते.

वारकऱ्यांच्या मांदियाळीतली जनी

वारकरी ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ आणि तुकाराम यांच्यासोबत जनाबाईंचेही नाव आदराने घेतात. त्यांचे काही अभंग नामदेवांच्या अभंगांसोबत जपले गेले, आणि कालांतराने स्वतंत्रपणे ओळखले जाऊ लागले. नामदेवांचे कुटुंब मोठे होते, पंधरा माणसांचे, आणि त्या सर्वांमध्ये जनी आपल्या अभंगांमुळे सर्वांच्या लक्षात राहिली. ‘दासी’ हा शब्द त्या अभिमानाने वापरतात; एका लेखकाच्या मते हा शब्द सेविका आणि साधिका अशा दोन्ही अर्थांनी वाचता येतो, आणि त्यामुळे तिच्यातली जाणती बाजूही दिसते.

त्यांची तुलना राजस्थानच्या मीराबाईंशी केली जाते, कारण दोघींनी आपल्या भक्तीतून स्त्रीच्या मनातली ओढ आणि स्वाभिमान मांडला. जनाबाईंच्या काही अभंगांत जातीच्या उतरंडीवर आणि उपेक्षित लोकांच्या वाट्याला येणाऱ्या अन्यायावर शांत पण ठाम भाष्य आढळते. त्यांच्या रचनांतून नामदेवांबद्दलचे आपुलकीचे उल्लेखही वारंवार येतात, जणू घरातली एखादी मोठी बहीण आपल्या भावाबद्दल बोलते आहे.

शिकवण: कष्ट हीच भक्ती

जनाबाईंची शिकवण त्यांच्या जगण्यातूनच दिसते. देव शोधायला वेगळ्या यात्रेची गरज नाही, कारण तो रोजच्या कामाच्या बाजूलाच उभा असतो. मनात नाम असेल तर हात कामात असले तरी भक्ती थांबत नाही. विद्येचा, जातीचा किंवा स्त्री असण्याचा न्यूनगंड बाळगण्याचे कारण नाही, कारण प्रत्येक जीवात देव आहे. काही अभ्यासक म्हणतात की त्यांचा संदेश गरिबांच्या उद्धाराचा नारा नव्हता, तर सर्व काही देवाचेच रूप असल्याची जाणीव होता, आणि हा दृष्टिकोनही स्रोतांत नोंदलेला आहे. नंतरच्या अभंगांत त्या स्वतःला देवाशी एकरूप मानतात, आणि गुरूंच्याही पुढे गेल्याचे जाणवते.

आजच्या जीवनात

आपण अनेकदा विचार करतो की मोठे काम केल्याशिवाय आयुष्याला अर्थ नाही. जनाबाई उलट सांगतात: रोजचे साधे काम प्रामाणिकपणे केले तरी त्यात अर्थ आहे. घरकाम करणाऱ्या स्त्रीला, कष्ट करणाऱ्या माणसाला किंवा स्वतःला कमी समजणाऱ्या कोणालाही त्यांचा अभंग धीर देतो. दिवसाच्या गडबडीत पाच मिनिटे मनातल्या मनात नाम घेतले, तरी थकवा थोडा हलका होतो. आणि इतरांच्या कष्टांकडे आदराने पाहिले, तर त्यांच्या आयुष्याला आपण जनाबाईंच्या दृष्टीने पाहतो. जनाबाईंनी कधी शाळा पाहिली नाही, पण त्यांची भाषा आजही लोकांना कळते, कारण ती अनुभवातून आली आहे. म्हणून लहान मुलांना त्यांचे अभंग ऐकवले, तरी त्यातली साधेपणाची गोडी त्यांना भावते. आणि मोठ्यांना त्यातून आठवण होते की भक्ती म्हणजे फक्त मंदिरातली उपासना नाही, ती घरातल्या रोजच्या कामातही असते.

समाधी आणि स्मरण

स्रोतांनुसार जनाबाईंनी आषाढ वद्य त्रयोदशीला, शके १२७२ (इ.स. १३५०) मध्ये पंढरपुरात विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराजवळ, नामदेव पायरीच्या शेजारी समाधी घेतली. एका स्रोतानुसार त्या नामदेवांच्या कुटुंबीयांसोबतच समाधिस्थ झाल्या. आषाढ वद्य त्रयोदशी हा त्यांचा पुण्यतिथीचा दिवस मानला जातो; इंग्रजी तारीख दरवर्षी वेगळी येते, म्हणून ती पंचांगात पाहून घ्यावी. त्यांची समाधी अशा जागी आहे जिथून देवाच्या दर्शनाला जाणारी वारकऱ्यांची रांग रोज पुढे सरकते; जनी जणू आजही दाराशी बसून पाहुण्यांचे स्वागत करीत आहे. आजही वारकरी स्त्रिया पंढरीच्या वाटेवर भजन करताना जनाबाईंचे अभंग गातात आणि त्यांच्या आयुष्यातले प्रसंग एकमेकींना सांगतात. जात्यावर दळताना ओव्या रचण्याची रीत काही गावांत अजून टिकून आहे, पण विजेच्या गिरण्यांमुळे जाती कमी झाली, आणि आता अनेकजणी अभंग भजनी मंडळातून शिकतात.

पंढरीला गेल्यावर मंदिराच्या महाद्वारात क्षणभर थांबा. तिथे एकीकडे नामदेवांची पायरी आहे, आणि जवळच ‘नामयाची दासी’ विसावली आहे. जनी जिथे आहे तिथे देव दारातच उभा आहे, असे वाटते. आणि घरी परतताना आपल्या रोजच्या कामाकडे थोड्या वेगळ्या, अधिक आदराच्या नजरेने पाहावेसे वाटते; हीच जनाबाईंची सर्वांत मोठी देणगी.