संकष्टी चतुर्थी

महिन्यातून एकदा, संध्याकाळ उतरू लागली की अनेक मराठी घरांत देवघरातला दिवा जरा लवकर लागतो. घरातली मोठी माणसे दिवसभर उपवास करतात आणि मुले चंद्र कधी उगवतो, याची वाट पाहत गच्चीवर उभी राहतात. हे चित्र संकष्टी चतुर्थीचे. गणपतीच्या भक्तीला वाहिलेले हे मासिक व्रत आजही अनेक कुटुंबांच्या दिनक्रमात शांतपणे बसलेले आहे.

संकष्टी चतुर्थी म्हणजे काय

प्रत्येक मराठी महिन्यात दोन चतुर्थ्या येतात. शुक्ल पक्षातील चतुर्थी विनायकी म्हणून ओळखली जाते, तर कृष्ण पक्षातील, म्हणजे पौर्णिमेनंतर येणारी चतुर्थी संकष्टी. ‘संकष्ट’ या शब्दाचा अर्थ संकट किंवा अडचण. अडचणीच्या वेळी मनाला आधार देणाऱ्या गणरायाचे स्मरण करण्याचा हा दिवस आहे. व्रताने कोणत्याही प्रश्नाचे निराकरण होईल अशी हमी कोणी देऊ शकत नाही; श्रद्धेने मन स्थिर करण्याचा हा एक नेमस्त मार्ग आहे, इतकेच म्हणणे योग्य.

वर्षभरात बारा, तर अधिक महिना असेल त्या वर्षी तेरा संकष्टी येतात. पंचांगांत प्रत्येक महिन्याच्या संकष्टीला गणपतीचे वेगळे नाव दिलेले दिसते. उदाहरणार्थ भाद्रपदातील संकष्टीला विघ्नराज, श्रावणातील संकष्टीला हेरंब आणि मार्गशीर्षातील संकष्टीला अंकुरारथ अशी नावे सांगितली जातात.

आश्विनातील वक्रतुंड संकष्टी

आश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील संकष्टी वक्रतुंड संकष्टी म्हणून पाळली जाते. वक्रतुंड म्हणजे वळलेली सोंड असलेला गणपती. मुद्गल पुराणात वर्णन केलेल्या गणेशाच्या आठ रूपांपैकी वक्रतुंड हे पहिले रूप मानले जाते.

यंदाची तारीख आणि चंद्रोदय

यंदा वक्रतुंड संकष्टी गुरुवार, २९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी आहे. दिल्लीच्या गणनेनुसार चतुर्थी तिथी २९ ऑक्टोबरच्या पहाटे १:०६ वाजता सुरू होते आणि त्याच दिवशी रात्री १०:०९ वाजता संपते. चंद्रोदय रात्री ८:१७ वाजता दाखवला आहे. चंद्रोदयाची वेळ प्रत्येक शहरात वेगळी असते, म्हणून आपल्या गावाची वेळ स्थानिक पंचांगात किंवा देवळाच्या फलकावर पाहून घ्यावी. काही पंचांगांत २८ तारखेची नोंदही दिसू शकते, कारण तिथीची सुरुवात आणि शेवट वेगळ्या गणनेत थोडा पुढे-मागे येतो. त्याच दिवशी उत्तर भारतात करवा चौथ पाळली जाते, हेही लक्षात ठेवण्यासारखे.

व्रत कसे करावे

सकाळी स्नान करून गणपतीचे स्मरण करावे आणि आपल्या क्षमतेनुसार व्रत करण्याचा संकल्प सोडावा. दिवसभराचा आहार प्रत्येकाच्या प्रकृतीनुसार ठरतो. काही घरांत निर्जळी उपवास असतो, काही ठिकाणी फळे आणि साबुदाण्यासारखे उपवासाचे पदार्थ चालतात, तर कुणी केवळ सात्त्विक, साधे जेवण घेतात.

संध्याकाळी गणपतीसमोर दिवा लावून पूजा मांडावी. दूर्वा, जास्वंदाचे फूल आणि उकडीचा मोदक किंवा घरी बनवलेला नैवेद्य ठेवण्याची पद्धत अनेक घरांत आहे. गणपतीची आरती आणि अथर्वशीर्षाचे पठण करणारी कुटुंबेही कमी नाहीत.

चंद्रोदयानंतर चंद्राला अर्घ्य देऊन उपवास सोडला जातो. आभाळ आले असेल आणि चंद्र दिसला नाही, तर प्रत्येक घर, देवस्थान आणि प्रदेश आपापली रीत पाळतो; साधारणपणे चंद्रोदयाची वेळ उलटल्यावर मनोभावे अर्घ्य देऊन उपवास सोडला जातो. आपल्या घरची रीत जाणत्या वडीलधाऱ्यांना विचारून घेणे उत्तम.

उपवास हा श्रद्धेचा भाग आहे, वैद्यकीय उपचाराला पर्याय नव्हे. ज्यांना औषधे सुरू आहेत किंवा आजार आहे, त्यांनी औषधे आणि आवश्यक अन्न-पाणी सोडू नये; प्रकृतीला झेपेल असा उपवास निवडावा, हेच शहाणपण आहे.

अंगारकी संकष्टी

संकष्टी चतुर्थी मंगळवारी आली की तिला अंगारकी म्हणतात. मंगळ ग्रहाचे एक नाव अंगारक, म्हणून हे नाव. एका कथेनुसार भरद्वाज ऋषींचा पुत्र, पृथ्वीचा मुलगा अंगारक, नर्मदेच्या काठावर कठोर तपस्या करून गणपतीला प्रसन्न करून घेतो. गणेशाने त्याला मंगल असे नाव दिले आणि मंगळवारी येणाऱ्या चतुर्थीला विशेष मान मिळावा, असा वर दिला, असे सांगितले जाते. म्हणूनच अंगारकीला अनेक भक्त गणेश मंदिरात गर्दी करतात. यंदाच्या आश्विन महिन्यातील संकष्टी गुरुवारी असल्याने ती अंगारकी नाही.

आदल्या दिवसाची तयारी

व्रताच्या आदल्या संध्याकाळी देवघर आवरून ठेवले की दुसऱ्या दिवशी धांदल होत नाही. दूर्वांच्या जुड्या, जास्वंदाची फुले, वाती, तेल आणि नैवेद्याचे साहित्य आधीच जवळ ठेवावे. उकडीचे मोदक करायचे असतील तर तांदळाची उकड आणि सारण घरातली माणसे मिळून तयार करतात; या निमित्ताने स्वयंपाकघरात सर्वांचा वेळ एकत्र जातो. नैवेद्य महागडा असण्याची गरज नाही. श्रद्धेने ठेवलेला एक गूळ-खोबऱ्याचा लाडूही गणपतीला तितकाच प्रिय असतो, असे घरोघरी सांगितले जाते.

मुलांना संकष्टी कशी सांगावी

लहान मुलांना उपवासाचे नियम समजावण्याऐवजी चंद्राची गोष्ट सांगावी. चतुर्थीचा चंद्र उशिरा उगवतो, आकाशात त्याची कोर बारीक असते आणि तो दिसला की घरात आनंदाने आरती सुरू होते. ही आठवण मुलांच्या मनात पुढे आयुष्यभर राहते. व्रत म्हणजे भीतीने पाळायचा नियम नव्हे, तर घरातल्या सर्वांनी एकत्र येऊन देवाचे नाव घेण्याचा एक सुंदर दिवस, हे त्यांना कळले तर ते स्वतःहून या दिवसाची वाट पाहू लागतात.

आजच्या जीवनात

महिन्याभराच्या धावपळीत एखादा दिवस असा ठरवावा, की जेव्हा दिवसभर मन थोडे आवरून धरायचे आणि संध्याकाळी सर्वांनी एकत्र बसून आरती म्हणायची. संकष्टीचे खरे सौंदर्य तेच आहे. उपवास, मोदक, चंद्रदर्शन यांच्या मागे एकच भाव उभा आहे: संकटाच्या वेळी ज्याचे नाव आधी आठवते, त्या गणरायाच्या पायाशी थोडा वेळ थांबणे.