पाशांकुशा एकादशी

आश्विन महिन्यातल्या शुक्ल पक्षाची एकादशी दसऱ्याच्या पाठोपाठ येते. घरातले तोरण अजून ताजे असते, आपट्याच्या पानांचा सुगंध हवेत रेंगाळत असतो, आणि अशा वेळी येणारी ही एकादशी मनाला थोडे थांबवते. तिचे नाव पाशांकुशा, ज्याला पापांकुशा असेही म्हणतात. नावातच या दिवसाचा भाव दडलेला आहे: अंकुश म्हणजे माहुताचा तो लोखंडी आकडा, ज्याने मदमस्त हत्तीला आवरले जाते. पापरूपी हत्तीला या व्रताचा अंकुश लावावा, असा याचा आशय सांगितला जातो.

यंदाची तारीख आणि वेळ

२०२६ मध्ये पाशांकुशा एकादशीचे व्रत गुरुवार, २२ ऑक्टोबर रोजी आहे. दोन्ही पंचांग-स्रोतांनुसार एकादशी तिथी २१ ऑक्टोबरला दुपारी २:११ ला सुरू होते आणि २२ ऑक्टोबरला दुपारी २:४७ पर्यंत असते (दिल्लीची वेळ). सूर्योदयाला जी तिथी असते तिचा दिवस मानला जातो, म्हणून उपवास २२ तारखेला धरला जातो. त्या दिवशी सूर्योदय पुण्यात सुमारे ६:३०, तर मुंबईत ६:३४ वाजता आहे. उपवास सोडण्याचे म्हणजे पारणे करण्याचे वेळापत्रक २३ ऑक्टोबरच्या सकाळचे आहे; दिल्लीसाठी ते ६:२७ ते ८:४२ असे दिले आहे. शहरानुसार या वेळा थोड्या बदलतात, म्हणून आपल्या गावाच्या पंचांगात एकदा पाहून घ्यावे.

नावामागचा अर्थ

पाश म्हणजे बंधन आणि अंकुश म्हणजे आवर घालणारे साधन. पापांच्या सवयींना, रागाला आणि मनाच्या भटकण्याला थोडा आवर घालावा, या विचाराने हा दिवस पाळला जातो. काही ठिकाणी ही पद्मनाभ रूपातील विष्णूची एकादशी म्हणूनही ओळखली जाते. श्रीकृष्ण आणि युधिष्ठिर यांच्या संवादात हे व्रत सांगितले आहे, असे कथा सांगते.

क्रोधन पारध्याची कथा

विंध्य पर्वताच्या रानात क्रोधन नावाचा एक पारधी राहत असे. त्याचे आयुष्य हिंसेत गेले होते. म्हातारपणी मृत्यू जवळ आल्याचे जाणवले, तेव्हा यमदूतांच्या भयाने त्याचे मन थरथरू लागले. तो अंगिरा ऋषींना शरण गेला. ऋषींनी त्याला आश्विन शुक्ल एकादशीचे व्रत करायला सांगितले. क्रोधनाने ते मनापासून केले आणि अंतकाळी शांतपणे विष्णुलोकी गेला, असे ही गोष्ट सांगते. यमदूत रिकाम्या हाताने परतले, असा तिचा शेवट आहे.

या कथेचा बोध स्पष्ट आहे: वाट चुकलेल्या माणसालाही वळण्याची संधी असते, आणि ती संधी जेव्हा मनापासून घेतली जाते तेव्हा तिचे मोल मोठे ठरते. म्हणूनच काही स्रोत या एकादशीला शेवटची संधी देणारी एकादशी म्हणतात.

व्रत कसे पाळतात

बहुतेक घरांत या दिवशीचे व्रत अगदी साध्या पद्धतीने पाळले जाते. सांगितलेले टप्पे असे:

• दशमीच्या रात्रीपासून संयम ठेवला जातो आणि जेवण हलके घेतले जाते.
• एकादशीला पहाटे स्नान करून संकल्प केला जातो. आपल्याकडून चूक घडली असेल तर ती पुन्हा न करण्याचा निश्चय हा संकल्पाचा भाग मानला जातो.
• विष्णूची पूजा केली जाते. गंध, फुले, धूप, दीप आणि नैवेद्य वाहिले जातात. काही जण देवाला पंचामृताने स्नान घालतात.
• दिवसभर धान्य आणि डाळी टाळल्या जातात. साबुदाणा, शिंगाड्याचे पीठ, रताळे, बटाटा आणि शेंगदाणे असा फराळ सर्रास घेतला जातो.
• विष्णुसहस्रनामाचे पठण होते आणि व्रताची कथा ऐकली जाते. रात्री जागरण करणारेही आहेत.
• द्वादशीला सकाळी, द्वादशी तिथीतच पारणे केले जाते. त्या वेळी अन्न, वस्त्र, पाणी, छत्री किंवा पादत्राणे असे दान देण्याची रीत आहे.

उपवास कडक नसला तरी चालतो, असे सांगणाऱ्या पद्धतीही आहेत. एकवेळ फळाहार घेणे हाही उपवासच मानला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया किंवा औषधे घेणाऱ्यांनी उपवासाबाबत आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते. उपवासाचा हेतू शरीराला त्रास देणे नसून मनाला स्थिर करणे हा आहे.

हे व्रत कोणासाठी

स्रोतांनुसार ही एकादशी विशेषतः अशा माणसांसाठी सुचवली जाते ज्यांना आयुष्याची दिशा बदलायची आहे, ज्यांच्या हातून पूर्वी कठोर वागणूक घडली आहे, किंवा जे वयाच्या उत्तरार्धात शांततेचा शोध घेत आहेत. म्हणजेच हे व्रत कोणा एका वर्गाचे नाही; मनात पश्चात्ताप आणि सुधारण्याची इच्छा असेल तर कोणीही ते आपल्या शक्तीप्रमाणे पाळू शकतो. श्रीकृष्णाच्या सांगण्यात या व्रताचे फळ मोठे सांगितले आहे, पण ते कोणत्याही हमीसारखे न घेता, मनाला वळण देणारा एक सुंदर सराव म्हणून पाहणे अधिक योग्य वाटते.

वारकरी दृष्टीने एकादशी

वारकरी संप्रदायात एकादशीचा उपवास आणि नामस्मरण हा जीवनक्रमाचा भाग आहे. प्रत्येक एकादशीला पंढरीच्या विठ्ठलाचे स्मरण होते, आणि नाम घेणे हीच खरी सेवा मानली जाते. पाशांकुशा एकादशीलाही अनेक भक्त उपवासासोबत हरिपाठ, भजन आणि विठ्ठलनाम घेऊन दिवस घालवतात. विष्णू आणि विठ्ठल यांचे हे नाते वारकऱ्यांच्या श्रद्धेत सहज मिसळून जाते.

आजच्या जीवनात

दसऱ्याने आपण बाहेरच्या विजयाचा आनंद साजरा करतो; पाशांकुशा एकादशी आतल्या विजयाची आठवण करून देते. दिवसभर फोन, घाई, राग आणि चिडचिड यांत वाहून जाणाऱ्या माणसाला एक दिवस थोडी शांतता मिळावी, हे या व्रताचे सुंदर रूप आहे. एक वेळचे जेवण वगळले, काही वेळ नाम घेतले, आणि मनात आलेली एखादी कटुता सोडून दिली, तर त्या दिवसाचा हेतू साध्य झाला असे म्हणता येईल. क्रोधनाच्या कथेतला सांगावा तोच आहे: वळण्याची वेळ कधीच उलटून जात नाही.