दसरा / विजयादशमी

आश्विन शुद्ध दशमीचा दिवस उजाडतो तो दारावर झेंडूच्या तोरणाने, स्वयंपाकघरातल्या पुरणाच्या वासाने आणि आपट्याच्या पानांच्या ढिगाने. नऊ दिवसांच्या नवरात्रानंतर येणारा हा दिवस महाराष्ट्रात दसरा किंवा विजयादशमी म्हणून साजरा होतो. वाईटावर चांगुलपणाचा विजय, हा या सणाचा गाभा आहे आणि तोच भाव घराघरात वेगवेगळ्या रीतींनी उमटतो.

यंदाची तारीख आणि वेळ

२०२६ मध्ये दसरा मंगळवार, २० ऑक्टोबर रोजी आहे. त्याच्या आधी सोमवार, १९ ऑक्टोबरला अष्टमी आणि नवमी एकत्र येतात. दशमी तिथी २० ऑक्टोबरला दुपारी १२:५० पासून २१ ऑक्टोबरला दुपारी २:११ पर्यंत आहे. पूजेचा विजय मुहूर्त मुंबईत साधारण दुपारी २:१९ ते ३:०६, तर पुण्यात २:१५ ते ३:०२ असा सांगितला जातो. शहरानुसार या वेळा थोड्या बदलतात, म्हणून आपल्या गावाच्या पंचांगात एकदा पाहून घ्यावे.

नावामागचा अर्थ

विजयादशमी म्हणजे विजयाची दशमी. रामाने रावणावर मिळवलेला विजय आणि देवी दुर्गेने महिषासुराचा केलेला पराभव, अशा दोन कथा या दिवसाशी जोडल्या जातात. एकीकडे धनुर्धारी राम, दुसरीकडे सिंहावर आरूढ झालेली देवी, पण दोन्ही कथांचा सांगावा एकच आहे: अहंकार आणि अन्याय कितीही बलवान दिसला तरी शेवटी सत्य टिकते.

सोने लुटणे आणि आपट्याची पाने

महाराष्ट्रातला दसरा आपट्याच्या पानांशिवाय अपूर्ण वाटतो. या पानांना सोने म्हणतात. आधी घरच्या देवांना पाने वाहिली जातात, मग मोठ्यांच्या पायांना स्पर्श करून त्यांना पाने दिली जातात, आणि भाऊ-बहिणी, मित्र, शेजारी यांच्यात पानांची देवाणघेवाण होते. त्या वेळी म्हटले जाते, सोने घ्या, सोन्यासारखे राहा. हातात येते ते एक साधे पान, पण त्यामागची शुभेच्छा मोलाची असते.

या प्रथेमागे कौत्साची कथा सांगतात. गुरूंना दक्षिणा देण्यासाठी चौदा कोटी सुवर्णमुद्रा हव्या असलेल्या कौत्साने रामाकडे मदत मागितली. कुबेराने आपट्याच्या झाडावर सोन्याचा पाऊस पाडला. कौत्साने गरजेपुरत्याच मुद्रा घेतल्या आणि उरलेल्या लोकांनी वेचल्या. गरजेपुरते घेण्याचा हा संस्कार आजही त्या पानांतून पुढे येतो.

शमीच्या झाडाचीही कथा आहे. वनवासात पांडवांनी आपली शस्त्रे शमीच्या झाडात लपवली आणि परतल्यावर ती सुरक्षित मिळाली. म्हणून शमी शक्ती आणि संरक्षणाचे प्रतीक मानली जाते. मराठ्यांच्या काळात मोहिमेवरून परतणारे सैनिक आपट्याची किंवा शमीची पाने आपल्या आई, पत्नी आणि बहिणींना सोने म्हणून देत, असे सांगितले जाते.

सीमोल्लंघन

सीमोल्लंघन म्हणजे सीमा ओलांडणे. पूर्वी मोहिमेवर निघण्यापूर्वी गावाची वेस ओलांडून योद्धे नव्या प्रदेशाकडे कूच करत. आजही अनेक कुटुंबे दुपारी किंवा संध्याकाळी गावाच्या वेशीबाहेर जातात, शमी किंवा आपट्याच्या झाडाची पूजा करतात आणि परत येतात. आजच्या जीवनात त्याचा अर्थ आपापल्या मर्यादा ओलांडण्याचे धैर्य, असा घेता येतो: नवे शिकणे, नवी वाट धरणे, मनातली भीती मागे ठेवणे.

शस्त्रपूजा आणि सरस्वतीपूजन

या दिवशी अवजारे, शस्त्रे, वह्या-पुस्तके, वाहने आणि हिशेबाच्या वह्या यांची पूजा केली जाते. शेतकरी नांगर-कुळवाला, कारागीर आपल्या हत्यारांना, विद्यार्थी पुस्तकांना नमस्कार करतात. जे साधन आपले पोट भरते आणि बुद्धी घडवते, त्याला कृतज्ञतेने हात जोडणे, हा यामागचा साधा भाव आहे. काही ठिकाणी पाटीवर सरस्वतीचे चित्र काढून पुस्तकांसह तिची पूजा होते.

दसरा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो, म्हणून सोने, वाहन किंवा घर घेण्यासाठी, नवा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी आणि नव्या कामाच्या श्रीगणेशासाठी हा दिवस लोक आवर्जून निवडतात.

घरचा दसरा

सकाळी अंगण झाडून रांगोळी काढली जाते, दाराला झेंडूची तोरणे लागतात, देवघरात नवरात्रातील घटाची उत्तरपूजा होते. गोडधोड जेवण, पुरणपोळी किंवा श्रीखंड-पुरी, आणि संध्याकाळी सोने वाटत घरोघरी भेटी, असा दिनक्रम अनेक घरांत दिसतो. लहान मुले मोठ्यांकडून आशीर्वाद आणि कधी कधी खाऊ मिळवतात.

दिवसाचा साधा क्रम

सकाळी स्नान करून देवांना नमस्कार केला जातो आणि अवजारे-वह्या पुस्तकांची पूजा मांडली जाते. दुपारच्या विजय मुहूर्तावर शमी किंवा आपट्याच्या पानांची पूजा करून सीमोल्लंघनाला निघण्याची रीत आहे. संध्याकाळी पाने वाटत नातेवाइकांना आणि शेजाऱ्यांना भेटायचे, आणि रात्री सर्वांनी एकत्र जेवायचे. पूजेचा थाट मोठा हवाच असे नाही; मनापासून केलेला एक नमस्कार आणि एक वाटलेले पान, यातच सणाचा आशय सामावलेला आहे.

देवीची स्थाने आणि नागपूरचा विशेष दिवस

नवरात्राची सांगता म्हणून तुळजापूरची तुळजाभवानी, कोल्हापूरची अंबाबाई, माहूरची रेणुकादेवी आणि वणीची सप्तशृंगी या देवीस्थानांवर या काळात भाविकांची गर्दी असते. नागपूरमध्ये याच दिवशी धम्मचक्र प्रवर्तन दिन साजरा होतो; १९५६ मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी याच दिवशी बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला, त्याच्या स्मरणार्थ दीक्षाभूमीवर लाखो लोक जमतात.

आजच्या जीवनात

रावण आणि महिषासुर बाहेर कुठे उभे नसतात; रागाच्या, लोभाच्या आणि आळसाच्या रूपात ते आपल्या आतही असतात. दसऱ्याच्या दिवशी एखादी वाईट सवय सोडण्याचा किंवा एखादे चांगले काम हाती घेण्याचा संकल्प केला, तर सोने लुटणे खऱ्या अर्थाने सार्थ होते. आणि हातातले आपट्याचे पान कुणाला देताना, त्या माणसाशी असलेला दुरावा थोडा कमी करता आला, तर तोच या सणाचा खरा विजय.