ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायाची सुरुवात या भागात होते; ओवी १ ते ६९ इथे आहेत. दुसऱ्या अध्यायात श्रीकृष्णांनी स्थिर बुद्धीची आणि फळाची आस सोडून कर्म करण्याची गोष्ट सांगितली होती. ती ऐकून अर्जुन गोंधळून जातो. ज्ञान जर कर्मापेक्षा श्रेष्ठ असेल, तर मला या भीषण युद्धकर्मात का ढकलता, असा त्याचा थेट सवाल आहे. अध्यायाचे नाव कर्मयोग आहे, आणि त्याचे बीज या पहिल्या ओव्यांतच दिसते.
सुरुवातीच्या ओव्यांत अर्जुनाची तक्रार, त्याचे लाडिक हट्ट आणि शिष्याची आर्तता ज्ञानेश्वरांनी जिवंत शब्दांत उतरवली आहे. मग कृष्ण शांतपणे उत्तर देतात: मार्ग दोन आहेत, पण दोन्ही एकाच ठिकाणी पोचतात, आणि कर्म सोडून कुणालाही सुटका मिळत नाही. अर्जुनाचे प्रश्न आपलेच वाटावेत, इतके ते सहज आहेत. हा भाग संथ लयीत वाचला, तर कर्म म्हणजे ओझे नसून जगण्याचा सहज धर्म आहे, हे जाणवू लागते.
खाली ओवी क्रमांकांसह मूळ पाठ आहे, आणि त्यानंतर माझ्या शब्दांत सार. जुन्या मराठीतील रूपे जशी आहेत तशी ठेवली आहेत; प्रतींनुसार काही शब्दांचे शुद्धलेखन थोडे बदलते, तेथे बहुसंमत रूप घेतले आहे. प्रत्येक ओवीचा क्रमांक तिच्या शेवटी दिला आहे.
ओवी १ ते ६९
मग आइका अर्जुनें म्हणितलें
देवा तुम्ही जें वाक्य बोलिलें
तें निकें म्यां परिसिलें
कमळापती
॥ १ ॥तेथ कर्म आणि कर्ता
उरेचिना पाहतां
ऐसें मत तुझें श्रीअनंता
निश्चित जरी
॥ २ ॥तरी मातें केवीं श्रीहरी
म्हणसी पार्था संग्रामु करीं
इये लाजसी ना महाघोरीं
कर्मीं सुतां
॥ ३ ॥हां गा कर्म तूंचि अशेष
निराकरिसी निःशेष
तरी मजकरवीं हें हिंसक
कां करविसी
॥ ४ ॥तरी हेंचि विचारीं ऋषीकेशा
तूं मानु देसी कर्मलेशां
आणि येसणी हे हिंसा
करवीतु आहासी
॥ ५ ॥देवा तुवांचि ऐसें बोलावें
तरी आम्हीं नेणती काय करावें
आतां संपले म्हण पां आघवें
विवेकाचें
॥ ६ ॥हां गा उपदेश जरी ऐसा
तरी अपभ्रंशु तो कैसा
आतां पुरला आम्हां धिंवसा
आत्मबोधाचा
॥ ७ ॥वैद्यु पथ्य वारूनि जाये
मग जरी आपणचि विष सुये
तरी रोगिया कैसनि जिये
सांगैं मज
॥ ८ ॥जैसें आंधळें सुईजे आव्हांटा
कां माजवण दीजे मर्कटा
तैसा उपदेशु हा गोमटा
वोढवला आम्हां
॥ ९ ॥मी आधींचि कांहीं नेणें
वरी कवळिलों मोहें येणें
श्रीकृष्णा विवेकु या कारणें
पुसिला तुज
॥ १० ॥तंव तुझी एकेक नवाई
एथ उपदेशामाजीं गोवाई
तरी अनुसरलिया काई
ऐसें कीजे ?
॥ ११ ॥आम्हीं तनुमनुजीवें
तुझिया बोला वोटंगावें
आणि तुवांचि ऐसें करावें
तरी सरलें म्हण
॥ १२ ॥आतां ऐसियापरी बोधिसी
तरी निकें आम्हां करिसी
एथ ज्ञानाची आस कायसी
अर्जुन म्हणे
॥ १३ ॥तरी ये जाणिवेचें तरी सरलें
परी आणिक एक असे जाहलें
जें थितें हें डहुळलें
मानस माझें
॥ १४ ॥तेवींचि श्रीकृष्णा हें तुझें
चरित्र कांहीं नेणिजे
जरी चित्त पाहसी माझें
येणे मिषें
॥ १५ ॥ना तरी झकवीतु आहासी मातें
कीं तत्त्वचि कथिले ध्वनितें
हें अवगमितां निरुतें
जाणवेना
॥ १६ ॥म्हणौनि आइकें देवा
हा भावार्थु आतां न बोलावा
मज विवेकु सांगावा
मर्‍हाटा जी
॥ १७ ॥मी अत्यंत जड असें
परी ऐसाही निकें परियेसें
श्रीकृष्णा बोलावें तुवां तैसें
एकनिष्ठ
॥ १८ ॥देखैं रोगातें जिणावें
औषध तरी देयावें
परी तें अति रुच्य व्हावें
मधुर जैसें
॥ १९ ॥तैसें सकळार्थभरित
तत्त्व सांगावें उचित
परी बोधें माझें चित्त
जयापरी
॥ २० ॥देवा तुज ऐसा निजगुरु
आजि आर्तीधणी कां न करूं
एथ भीड कवणाची धरूं
तूं माय आमुची
॥ २१ ॥हां गां कामधेनूचें दुभतें
दैवें जाहलें जरी आपैतें
तरीं कामनेची कां तेथें
वानी कीजे ?
॥ २२ ॥जरी चिंतामणी हाता चढे
तरी वांछेचें कवण सांकडें
कां आपुलेनि सुरवाडें
इच्छावें ना ?
॥ २३ ॥देखा अमृतसिंधूतें ठाकावें
मग ताहाना जरी फुटावें
तरी सायासु कां करावे
मागील ते ?
॥ २४ ॥तैसा जन्मांतरीं बहुतीं
उपासितां श्रीलक्ष्मीपती
तूं दैवें आजि हातीं
जाहलासी जरी
॥ २५ ॥तरी आपुलिया सवेशा
कां न मागावासि परेशा ?
देवा सुकाळु हा मानसा
पाहला असे
॥ २६ ॥देखैं सकळार्तींचें जियाले
आजि पुण्य यशासि आलें
हें मनोरथ जहाले
विजयी माझे
॥ २७ ॥जी जी परममंगळधामा
सकळ देवदेवोत्तमा
तूं स्वाधीन आजि आम्हां
म्हणौनियां
॥ २८ ॥जैसें मातेच्या ठायीं
अपत्या अनवसरू नाहीं
स्तन्यालागूनि पाहीं
जियापरी
॥ २९ ॥तैसें देवा तूतें
पुसिजतसे आवडे तें
आपुलेनि आर्तें
कृपानिधीं
॥ ३० ॥तरीं पारत्रिकीं हित
आणि आचरितां तरी उचित
तें सांगैं एक निश्चित
पार्थु म्हणे
॥ ३१ ॥या बोला श्रीअच्युतु
म्हणतसे विस्मितु
अर्जुना हा ध्वनितु
अभिप्रावो
॥ ३२ ॥जे बुद्धियोगु सांगतां
सांख्यमतसंस्था
प्रकटिली स्वभावता
प्रसंगें आम्हीं
॥ ३३ ॥तो उद्देशु तूं नेणसीचि
म्हणौनि क्षोभलासि वायांचि
तरी आतां जाणें म्यांचि
उक्त दोन्ही
॥ ३४ ॥अवधारीं वीरश्रेष्ठा
ये लोकीं या दोन्ही निष्ठा
मजचिपासूनि प्रगटा
अनादिसिद्धा
॥ ३५ ॥एकु ज्ञानयोगु म्हणिजे
जो सांख्यीं अनुष्ठिजे
जेथ ओळखीसवें पाविजें
तद्रूपता
॥ ३६ ॥एक कर्मयोगु जाण
जेथ साधकजन निपुण
होऊनियां निर्वाण
पावती वेळे
॥ ३७ ॥हे मार्गु तरी दोनी
परी एकवटतीं निदानीं
जैसी सिद्धसाध्य भोजनीं
तृप्ती एक
॥ ३८ ॥कां पूर्वापर सरितां
भिन्न दिसती पाहतां
मग सिंधुमिळणीं ऐक्यता
पावती शेखीं
॥ ३९ ॥तैसीं दोनीही मतें
सूचितीं एका कारणातें
परी उपास्ति ते योग्यते-
आधीन असे
॥ ४० ॥देखैं उत्प्लवनासरिसां
पक्षी फळासि झोंबें जैसा
सांगैं नरु केवीं तैसा
पावे वेगा ?
॥ ४१ ॥तो हळूहळू ढाळेंढाळें
केउतेनि एके वेळे
तया मार्गाचेनि बळें
निश्चित ठाकी
॥ ४२ ॥तैसे देख पां विहंगममतें
अधिष्ठूनि ज्ञानातें
सांख्य सद्य मोक्षातें
आकळिती
॥ ४३ ॥येर योगिये कर्माधारें
विहितेंचि निजाचारें
पूर्णता अवसरें
पावते होती
॥ ४४ ॥वांचोनि कर्मारंभ उचित
न करितां सिद्धवत
कर्महीना निश्चित
होईजेना
॥ ४५ ॥कीं प्राप्तकर्म सांडिजे
येतुलेनि नैष्कर्म्य होईजे
हें अर्जुना वायां बोलिजे
मूर्खपणें
॥ ४६ ॥सांगैं पैलतीरा जावें
ऐसें व्यसन कां जेथ पावे
तेथ नावेतें त्यजावें
घडे केवीं ?
॥ ४७ ॥ना तरी तृप्ति इच्छिजे
तरी कैसेनि पाकु न कीजे
कीं सिद्धुही न सेविजे
केवीं सांगैं ?
॥ ४८ ॥जंव निरार्तता नाहीं
तंव व्यापारु असे पाहीं
मग संतुष्टीच्या ठायीं
कुंठें सहजें
॥ ४९ ॥म्हणौनि आईकें पार्था
जयां नैष्कर्म्यपदीं आस्था
तया उचित कर्म सर्वथा
त्याज्य नोहे
॥ ५० ॥आणि आपुलिये चाडे
आपादिलें हें मांडे
कीं त्यजिलें कर्म सांडे
ऐसें आहे ?
॥ ५१ ॥हें वायांचि सैरा बोलिजे
उकलु तरी देखोनि पाहिजे
परी त्यजिता कर्म न त्यजे
निभ्रांत मानीं
॥ ५२ ॥जंव प्रकृतीचें अधिष्ठान
तंव सांडी मांडी हें अज्ञान
जे चेष्टा ते गुणाधीन
आपैसी असे
॥ ५३ ॥देखैं विहित कर्म जेतुलें
तें सळें जरी वोसंडिलें
तरी स्वभाव काय निमाले
इंद्रियांचे
॥ ५४ ॥सांगै श्रवणीं ऐकावें ठेलें ?
कीं नेत्रींचें तेज गेलें ?
हें नासारंध्र बुझालें
परिमळु नेघे ?
॥ ५५ ॥ना तरी प्राणापानगति
कीं निर्विकल्प जाहली मती
कीं क्षुधातृषादि आर्ति
खुंटलिया
॥ ५६ ॥हे स्वप्नावबोधु ठेले
कीं चरण चालों विसरले
हें असो काय निमाले
जन्ममृत्यु ?
॥ ५७ ॥हें न ठकेचि जरी कांहीं
तरी सांडिलें तें कायी
म्हणौनि कर्मत्यागु नाहीं
प्रकृतिमंता
॥ ५८ ॥कर्म पराधीनपणें
निपजतसे प्रकृतिगुणें
येरी धरीं मोकलीं अंतःकरणें
वाहिजे वायां
॥ ५९ ॥देखैं रथीं आरूढिजे
मग जरी निश्चळा बैसिजे
तरी चळु होऊनि हिंडिजे
परतंत्रा
॥ ६० ॥कां उचलिलें वायुवशें
चळे शुष्क पत्र जैसें
निचेष्ट आकाशें
परिभ्रमें
॥ ६१ ॥तैसें प्रकृतिआधारें
कर्मेंद्रियविकारें
नैष्कर्म्युही व्यापारे
निरंतर
॥ ६२ ॥म्हणौनि संगू जंव प्रकृतीचा
तंव त्यागु न घडे कर्माचा
ऐसियाहि करूं म्हणती तयांचा
आग्रहोचि उरे
॥ ६३ ॥जे उचित कर्म सांडिती
मग नैष्कर्म्य होऊं पाहती
परी कर्मेंद्रियप्रवृत्ती
निरोधुनी
॥ ६४ ॥तयां कर्मत्यागु न घडे
जें कर्तव्य मनीं सांपडे
वरी नटती तें फुडें
दरिद्र जाण
॥ ६५ ॥ऐसे ते पार्था
विषयासक्त सर्वथा
ओळखावे तत्त्वता
भ्रांति नाहीं
॥ ६६ ॥आतां देईं अवधान
प्रसंगें तुज सांगेन
या नैराश्याचें चिन्ह
धनुर्धरा
॥ ६७ ॥जो अंतरीं दृढ
परमात्मरूपीं गूढ
बाह्य भागु तरी रूढ
लौकिकु जैसा
॥ ६८ ॥तो इंद्रियां आज्ञा न करी
विषयांचें भय न धरी
प्राप्त कर्म नाव्हेरी
उचित जें जें
॥ ६९ ॥
सार
भाग अर्जुनाच्या तक्रारीने उघडतो. कृष्णांनी कर्म आणि कर्ता दोन्ही उरत नाहीत असे सांगितले, मग लढायला का सांगता, असे तो विचारतो. बोलणे मिश्र वाटल्याने तो अधिकच संभ्रमात पडतो. वैद्य पथ्य सांगून स्वतःच रोग्याला विष देऊ लागला, तर रोगी जगेल कसा? आंधळ्याला चौरस्त्यावर सोडल्यासारखे आणि माकडाला मद्य पाजल्यासारखे हे झाले, असे तो म्हणतो. म्हणून एकच, निश्चित वाट सांग, आणि तीही औषध गोड लागावे तशी, अशी तो विनंती करतो. कामधेनू, चिंतामणी आणि अमृताचा सागर हाताशी असताना मागणी का करू नये, तू माझी माय आहेस, मग भीड कशाला, असे त्याचे लडिवाळ तर्क आहेत.
कृष्णांचे उत्तर येथून सुरू होते. त्यांच्या सांगण्यानुसार या जगात निष्ठा दोन आहेत: ज्ञानयोग, जो सांख्य अनुसरतात, आणि कर्मयोग, जो साधक आचरतात. वाटा दोन असल्या तरी शेवट एकच, जसे जेवणाने तृप्ती एकच मिळते आणि नद्या वेगवेगळ्या दिशांनी आल्या तरी समुद्रात एक होतात. पक्षी झेप घेऊन फळापर्यंत पोचतो, तर चालणारा माणूस हळूहळू पण निश्चित पोचतो. मात्र कर्माची सुरुवातच केली नाही, तर नैष्कर्म्य मिळत नाही; पैलतीराला जायचे तर नाव सोडता येत नाही, भूक लागली तर स्वयंपाक टाळता येत नाही.
पुढे कृष्ण सांगतात की कर्म सोडून देणे हे कुणाच्या हातातच नाही. जोवर प्रकृतीची साथ आहे, तोवर इंद्रिये आपले काम करत राहतात. कान ऐकायचे थांबले का, डोळ्यांचे तेज गेले का, श्वास बंद झाला का? रथात बसल्यावर स्वतः निश्चल बसलो तरी रथ चालतच राहतो, वाऱ्याने उडालेले पान गरगर फिरते, तसे हे आहे. जे बाहेरून कर्म सोडतात पण मनाने विषयांचे चिंतन करतात, त्यांना भोळसट म्हणावे लागते. खरा नैराश्याचा, म्हणजे आसक्तीमुक्त माणूस कसा ओळखावा, हेही भागाच्या शेवटी येते: तो आतून दृढ आणि परमात्म्यात गुंतलेला असतो, बाहेर लौकिकासारखा वागतो, इंद्रियांना आज्ञा देत नाही, विषयांचे भय धरत नाही आणि वाट्याला आलेले योग्य कर्म टाळत नाही.