ज्ञानेश्वरी अध्याय २ च्या ३०१ ते ३७५ या ओव्या या भागात आहेत, आणि इथे दुसरा अध्याय पूर्ण होतो. मागच्या भागात स्थितप्रज्ञाची पहिली खूण सांगून झाली होती: जो हर्ष आणि शोक दोन्हींपासून मोकळा असतो, तो स्थिरबुद्धी. आता तीच वाट अधिक खोल जाते. कासव आपले अवयव आत ओढून घेते, तसे इंद्रियांना आवरण्याचे उदाहरण पुन्हा येते, आणि मग विषयांचे चिंतन मनात शिरले तर माणसाचा कसा घात होतो, याची साखळी कृष्ण उलगडून सांगतात. त्यानंतर प्रसन्न मनाचे सुख, वादळात हेलकावणाऱ्या नावेची उपमा, आणि समुद्र जसा नद्यांना सामावून घेतो पण स्वतः भरून वाहत नाही, ही उपमा येते. अध्यायाची सांगता ब्रह्मस्थितीच्या वर्णनाने होते, आणि शेवटच्या ओव्यांत अर्जुनाच्या मनातला पुढचा प्रश्न उभा राहतो.
खाली ओवी क्रमांकांसह मूळ पाठ आहे, आणि त्यानंतर माझ्या शब्दांत सार. जुन्या मराठीतील रूपे जशी आहेत तशी ठेवली आहेत; प्रतींनुसार काही शब्दांचे शुद्धलेखन थोडे बदलते, तेथे बहुसंमत रूप घेतले आहे. हा भाग संथपणे वाचला तर मनाला आवर घालण्याचा अर्थ दडपशाही नसून जाणीवपूर्वक सांभाळणे आहे, हे सहज जाणवते.
ओवी ३०१ ते ३७५
कां कूर्म जियापरी
उवाइला अवेव पसरी
ना तरी इच्छावशें आवरी
आपुले आपण
॥ ३०१ ॥तैसीं इंद्रियें आपैतीं होती
जयाचें म्हणितलें करिती
तयाची प्रज्ञा जाण स्थिति
पातली असे
॥ ३०२ ॥अर्जुना आणिकही एक
सांगेन ऐकें कवतिक
या विषयांतें साधक
त्यजिती नियमें
॥ ३०३ ॥श्रेत्रादि इंद्रियें आवरिती
परि रसने नियमु न करिती
ते सहस्त्रधा कवळिजती
विषयीं इहीं
॥ ३०४ ॥जैसी वरिवरि पालवी खुडिजे
आणि मुळीं उदक घालिजे
तरी कैसेनि नाशु निपजे
तया वृक्षा
॥ ३०५ ॥तो उदकाचेनि बळें अधिकें
जैसा आडवेनि आंगें फांके
तैसा मानसीं विषो पोखे
रसनाद्वारें
॥ ३०६ ॥येरां इंद्रियां विषय तुटे
तैसा नियमूं न ये रस हटें
जे जीवन हें न घटे
येणेंविण
॥ ३०७ ॥मग अर्जुना स्वभावें
ऐसियाही नियमातें पावे
जैं परब्रह्म अनुभवें
होऊनि जाइजे
॥ ३०८ ॥तैं शरीरभाव नासती
इंद्रियें विषय विसरती
जैं सोहंभाव प्रतीति
प्रगट होय
॥ ३०९ ॥येर्‍हवीं तरी अर्जुना
हें आया नये साधना
जे राहटताती जतना
निरंतर
॥ ३१० ॥जयातें अभ्यासाची घरटी
यमनियमांची ताटी
जे मनातें सदा मुठी
धरूनि आहाती
॥ ३११ ॥तेही किजती कासाविसी
या इंद्रियांची प्रौढी ऐसी
जैसी मंत्रज्ञातें विवसी
भुलवी कां
॥ ३१२ ॥देखैं विषय हे तैसे
पावती ऋद्धिसिद्धिचेनि मिषें
मग आकळिती स्पर्शें
इंद्रियांचेनि
॥ ३१३ ॥तिये संधीं मन जाये
मग अभ्यासीं ठोठावलें ठाये
ऐसें बळकटपण आहे
इंद्रियांचें
॥ ३१४ ॥म्हणौनि आइकें पार्था
यांतें निर्दळी जो सर्वथा
सर्व विषयीं आस्था
सांडूनियां
॥ ३१५ ॥तोचि तूं जाण
योगनिष्ठेसी कारण
जयाचे विषयसुखें अंतःकरण
झकवेना
॥ ३१६ ॥जो आत्मबोधयुक्तु
होऊनि असे सततु
जो मातें हृदयाआंतु
विसंबेना
॥ ३१७ ॥येर्‍हवीं बाह्य विषय तरी नाहीं
परी मानसीं होईल जरी कांहीं
तरी साद्यंतुचि पाहीं
संसारु असे
॥ ३१८ ॥जैसा कां विषाचा लेशु
घेतलियां होय बहुवसु
मग निभ्रांत करी नाशु
जीवितासी
॥ ३१९ ॥तैसी विषयाची शंका
मनीं वसती देखा
घातु करी अशेखा
विवेकजाता
॥ ३२० ॥जरी हृदयीं विषय स्मरती
तरी निसंगाही आपजे संगती
संगें प्रगटे मूर्ति
अभिलाषाची
॥ ३२१ ॥जेथ कामु उपजला
तेथ क्रोधु आधींचि आला
क्रोधीं असे ठेविला
संमोह जाणें
॥ ३२२ ॥संमोहा जालिया व्यक्ति
तरी नाशु पावे स्मृति
चडवातें ज्योति
आहत जैसी
॥ ३२३ ॥कां अस्तमानीं निशी
जैसी सूर्य तेजातें ग्रासी
तैसी दशा स्मृतिभ्रंशीं
प्राणियांसी
॥ ३२४ ॥मग अज्ञानांध केवळ
तेणें आप्‍लविजे सकळ
तेथ बुद्धि होय व्याकुळ
हृदयामाजीं
॥ ३२५ ॥जैसें जात्यंधा पळणीं पावे
मग ते काकुळती सैरा धांवे
तैसें बुद्धीसि होती भंवे
धनुर्धरा
॥ ३२६ ॥ऐसा स्मृतिभ्रंशु घडे
मग सर्वथा बुद्धि अवघडे
तेथ समूळ हें उपडे
ज्ञानजात
॥ ३२७ ॥चैतन्याच्या भ्रंशीं
शरीरा दशा जैशी
तैसें पुरुषा बुद्धिनाशीं
होय देखैं
॥ ३२८ ॥म्हणौनि आइकें अर्जुना
जैसा विस्फुलिंग लागे इंधना
मग तो प्रौढ जालिया त्रिभुवना
पुरों शके
॥ ३२९ ॥तैसें विषयांचें ध्यान
जरी विपायें वाहे मन
तरी येसणें हें पतन
गिंवसित पावे
॥ ३३० ॥म्हणौनि विषय हे आघवे
सर्वथा मनौनि सांडावे
मग रागद्वेष स्वभावें
नाशतील
॥ ३३१ ॥पार्था आणिकही एक
जरी नाशले रागद्वेष
तरी इंद्रियां विषयीं बाधक
रमतां नाहीं
॥ ३३२ ॥जैसा सूर्य आकाशगतु
रश्मिकरें जगातें स्पर्शतु
तरी संगदोषें काय लिंपतु
तेथिचेनि
॥ ३३३ ॥तैसा इंद्रियार्थीं उदासीन
आत्मरसेंचि निर्भिन्न
जो कामक्रोधविहीन
होऊनि असे
॥ ३३४ ॥तरी विषयां तयां कांहीं
आपणपेंवांचूनि नाहीं
मग विषय कवण कायी
बाधितील कवणा
॥ ३३५ ॥जरी उदकीं उदक बुडिजे
कां अग्नि आगी पोळिजे
तरी विषयसंगे आप्‍लविजे
परिपूर्णु तो
॥ ३३६ ॥ऐसा आपणचि केवळु
होऊनि असे निखळु
तयाचि प्रज्ञा अचळु
निभ्रांत मानीं
॥ ३३७ ॥देखैं अखंडित प्रसन्नता
आथी जेथ चित्ता
तेथ रिगणें नाहीं समस्तां
संसारदुःखां
॥ ३३८ ॥जैसा अमृताचा निर्झरु
प्रसवे जयाचा जठरु
तया क्षुधेतृषेचा अडदरु
कहींचि नाहीं
॥ ३३९ ॥तैसें हृदय प्रसन्न होये
तरी दुःख कैचें कें आहे ?
तेथ आपैसी बुद्धि राहे
परमात्मरूपीं
॥ ३४० ॥जैसा निर्वातीचा दीपु
सर्वथा नेणें कंपु
तैसा स्थिरबुद्धि स्वस्वरूपु
योगयुक्तु
॥ ३४१ ॥ये युक्तीची कडसणी
नाहीं जयाच्या अंतःकरणीं
तो आकळिला जाण गुणीं
विषयादिकीं
॥ ३४२ ॥तया स्थिरबुद्धि पार्था
कहीं नाहीं सर्वथा
आणि स्थैर्याची आस्था
तेही नुपजे
॥ ३४३ ॥निश्चळत्वाची भावना
जरी नव्हेचि देखैं मना
तरी शांति केवीं अर्जुना
आपु होय
॥ ३४४ ॥जेथ शांतीचा जिव्हाळा नाहीं
तेथ सुख विसरोनि न रिगे कहीं
जैसा पापियाच्या ठायीं
मोक्षु न वसे
॥ ३४५ ॥देखैं अग्निमाजीं घापती
तियें बीजें जरी विरूढती
तरी अशांता सुखप्राप्ती
घडों शके
॥ ३४६ ॥म्हणौनि अयुक्तपण मनाचें
तेंचि सर्वस्व दुःखाचें
या कारणें इंद्रियांचें
दमन निकें
॥ ३४७ ॥इंद्रियें जें जें म्हणती
तें तेंचि जे पुरुष करिती
ते तरलेचि न तरती
विषयसिंधु
॥ ३४८ ॥जैसी नाव थडिये ठाकितां
जरी वरपडी होय दुर्वाता
तरी चुकलाही मागौता
अपावो पावे
॥ ३४९ ॥तैसीं प्राप्तेंही पुरुषें
इंद्रियें लाळिलीं जरी कौतुकें
तरी आक्रमिला जाण दुःखें
संसारिकें
॥ ३५० ॥म्हणौनि आपुलीं आपणपेया
जरी इंद्रियें येती आया
तरी अधिक कांहीं धनंजया
सार्थक असे ?
॥ ३५१ ॥देखैं कूर्म जियापरी
उवाइला अवेव पसरी
ना तरी इच्छावशें आवरी
आपणपेंचि
॥ ३५२ ॥तैसीं इंद्रियें आपैतीं होती
जयाचें म्हणितलें करिती
तयाची प्रज्ञा जाण स्थिती
पातली असे
॥ ३५३ ॥आतां आणिक एक गहन
पूर्णाचें चिन्ह
अर्जुना तुज सांगैन
परिस पां
॥ ३५४ ॥देखैं भूतजात निदेलें
तेथेंचि जया पाहलें
आणि जीव जेथ चेइलें
तेथ निद्रितु जो
॥ ३५५ ॥तोचि तो निरुपाधि
अर्जुना तो स्थिरबुद्धि
तोचि जाणें निरवधि
मुनीश्वर
॥ ३५६ ॥पार्था आणीकही परी
तो जाणों येईल अवधारीं
जैसी अक्षोभता सागरीं
अखंडित
॥ ३५७ ॥जर्‍ही सरितावोघ समस्त
परिपूर्ण होऊनि मिळत
तर्‍ही अधिक नोहे ईषत्
मर्यादा न संडी
॥ ३५८ ॥ना तरी ग्रीष्मकाळीं सरिता
शोषूनि जाती समस्ता
परी न्यून नव्हे पार्था
समुद्रु जैसा
॥ ३५९ ॥तैसा प्राप्तीं ऋद्धिसिद्धीं
तयासि क्षोभु नाहीं बुद्धी
आणि न पवतां न बाधी
अधृति तयातें
॥ ३६० ॥सांगैं सूर्याच्या घरीं
प्रकाशु काय वातीवेरी
कां न लविजे तरी अंधारीं
कोंडेल तो
॥ ३६१ ॥देखैं ऋद्धिसिद्धि तयापरी
आली गेली से न करी
तो विगुंतला असे अंतरीं
महासुखीं
॥ ३६२ ॥जो आपुलेनि नागरपणें
इंद्रभुवनातें पाबळें म्हणे
तो केवीं रंजे पालिवणें
भिल्लांचेनि ?
॥ ३६३ ॥जो अमृतासी ठी ठेवी
तो जैसा कांजी न सेवी
तैसा स्वसुखानुभवी
न भोगी ऋद्धि
॥ ३६४ ॥पार्था नवल हें पाहीं
जेथ स्वर्गसुख लेखनीय नाहीं
तेथ ऋद्धिसिद्धी कायी
प्राकृता होती
॥ ३६५ ॥ऐसा आत्मबोधें तोषला
जो परमानंदें पोखला
तोचि स्थिरप्रज्ञु भला
वोळख तूं
॥ ३६६ ॥तो अहंकारातें दंडुनी
सकळ कामु सांडोनी
विचरे विश्व होऊनी
विश्वामाजीं
॥ ३६७ ॥हे ब्रह्मस्थिति निःसीम
जे अनुभवितां निष्काम
ते पावले परब्रह्म
अनायासें
॥ ३६८ ॥जे चिद्रूपीं मिळतां
देहांतीचि व्याकुळता
आड ठाकों न सके चित्ता
प्राज्ञा जया
॥ ३६९ ॥तेचि हे स्थिति
स्वमुखें श्रीपति
सांगत अर्जुनाप्रति
संजयो म्हणे
॥ ३७० ॥ऐसें कृष्णवाक्य ऐकिलें
तेथ अर्जुनें मनीं म्हणितलें
आतां आमुचियाचि काजा कीर आलें
उपपत्ति इया
॥ ३७१ ॥जें कर्मजात आघवें
एथ निराकारिलें देवें
तरी पारुषलें म्यां झुंजावें
म्हणौनियां
॥ ३७२ ॥ऐसा श्रीअच्युताचिया बोला
चित्तीं धनुर्धरु उवाइला
आतां प्रश्नु करील भला
आशंकोनी
॥ ३७३ ॥तो प्रसंगु असे नागरु
जो सकळ धर्मासी आगरु
कीं विवेकामृतसागरु
प्रांतहीनु
॥ ३७४ ॥जो आपण सर्वज्ञनाथु
निरूपिता होईल श्रीअनंतु
ज्ञानदेवो सांगेल मातु
निवृत्तिदासु
॥ ३७५ ॥
सार
भाग कासवाच्या उपमेने सुरू होतो. कासव मनात आले तर अवयव पसरते आणि हवे तेव्हा आत ओढून घेते; ज्याची इंद्रिये त्याच्या सांगण्यानुसार वागतात, त्याचीच बुद्धी स्थिर झाली, असे कृष्ण म्हणतात. मग ते एक सूक्ष्म गोष्ट सांगतात: साधक विषयांचा नियमाने त्याग करतात, पण जिभेवर आवर घालणे कठीण जाते. झाडाची वरची पालवी खुडली आणि मुळाशी पाणी घातले, तर झाड आणखी जोमाने फोफावते, तसा रसनेच्या मार्गाने विषय मनात वाढतो. प्रयत्नशील माणसाचेही मन इंद्रिये ओढून नेतात, म्हणून सर्व विषयांची आस्था सोडून मला हृदयात ठेवणाराच योगनिष्ठ, असे ते सांगतात. विषाचा एक कण जसा सगळ्या जीवाला घातक ठरतो, तसा मनात दडलेला विषयांचा संशयही विवेक नष्ट करतो.
त्यानंतर पतनाची साखळी येते. विषयांचे ध्यान केले की आसक्ती जन्मते, आसक्तीतून कामना, कामनेतून क्रोध, क्रोधातून संमोह, संमोहातून स्मृतीचा भ्रंश आणि स्मृतिभ्रंशातून बुद्धीचा नाश. ठिणगी इंधनाला लागली की ती त्रिभुवन जाळू शकते, हा दाखला देऊन कृष्ण या ध्यानाच्या धोक्याकडे बोट दाखवतात. याच्या उलट, ज्याचे मन रागद्वेषापासून मुक्त आहे, तो विषयांमध्ये वावरूनही बाधित होत नाही. सूर्य सर्वांना स्पर्शतो तरी कशानेही लिंपत नाही, तसा. असा प्रसन्न मनाचा माणूस सर्व दुःखांपासून सुटतो; अमृताच्या झर्याला भूक-तहानेचे भय कसले? वाऱ्याविना दिवा स्थिर राहतो, तशी त्याची बुद्धी स्थिर होते. ज्याचे चित्त युक्त नाही त्याला शांती नाही, आणि शांतीविना सुख कुठे? इंद्रियांच्या मागे धावणारे मन वादळात सापडलेल्या नावेसारखे वाहत जाते.
दिवस-रात्रीची उलटी व्याख्याही इथे येते: प्राणिमात्र जिथे झोपलेले असतात तिथे स्थिरबुद्धी जागा असतो, आणि ते जिथे जागे असतात तिथे तो निद्रित असतो. समुद्र नद्यांचे पाणी घेतो पण मर्यादा सोडत नाही, उन्हाळ्यात नद्या आटल्या तरी तो कमी होत नाही; तसा ऋद्धिसिद्धी आल्या-गेल्याने त्याला क्षोभ नाही. शेवटी तो ममता आणि अहंकार सोडून विश्वात विश्वरूप होऊन वावरतो, आणि हीच ब्रह्मस्थिती आहे, जी मिळाली की देहान्ताचीही व्याकुळता उरत नाही. अध्यायाच्या उत्तरार्धात अर्जुनाच्या मनात नवी शंका उमटते: कर्म तर निराकारले गेले, मग लढायचे कशासाठी? ज्ञानदेव सांगतात, पुढे तो प्रश्न येईल आणि उत्तरही मिळेल; स्वतःला ते निवृत्तीचा दास म्हणून सांगतात.