ज्ञानेश्वरी अध्याय २ च्या ७६ ते १५० या ओव्या या भागात आहेत. मागच्या भागाच्या शेवटी अर्जुन मोहाच्या ढगांनी झाकलेल्या सूर्यासारखा दिसत होता. आता ज्ञानदेव त्याची तुलना उन्हाने तापलेल्या डोंगराशी करतात आणि श्रीकृष्णाला पावसाने भरलेल्या निळ्या मेघाचे रूप देतात. अर्जुन ‘मी लढणार नाही’ असे सांगून गप्प बसतो, आणि इथून कृष्णाच्या खऱ्या उपदेशाला सुरुवात होते. पहिल्या अध्यायात दिसलेला शोकाचा अंधार इथे हळूहळू विरू लागतो. या ओव्यांतले दृष्टांत रोजच्या जीवनातले आहेत, म्हणून तत्त्वज्ञान जड न वाटता सहज उतरते.
या भागात कृष्ण आधी थोडे कठोर शब्द वापरतात, मग शांतपणे आत्म्याचे नित्यत्व उलगडतात. शरीर बदलते, इंद्रिये सुखदुःख देतात, पण त्या सर्वांच्या पलीकडे असलेले तत्त्व कधी जन्मत नाही आणि मरत नाही, हा या भागाचा गाभा आहे. खाली ओवी क्रमांकांसह मूळ पाठ आहे, आणि त्यानंतर माझ्या शब्दांत सार. जुन्या मराठीतील रूपे जशी आहेत तशी ठेवली आहेत; प्रतींनुसार काही शब्दांचे शुद्धलेखन थोडे बदलते, तेथे बहुसंमत रूप घेतले आहे. ज्यांना हा भाग पहिल्यांदा वाचायचा असेल त्यांनी आधी सार वाचले तरी चालेल; ओव्यांचा ओघ मग अधिक सहज उलगडतो.
ओवी ७६ ते १५०
तयापरी तो धनुर्धरु
जाहलासे दुःखें जर्जरु
जैसा ग्रीष्मकाळीं गिरिवरु
वणवला कां
॥ ७६ ॥म्हणोनि सहजें सुनीळु
कृपामृतें सजळु
तो वोळलासे श्रीगोपाळु
महामेघु
॥ ७७ ॥तेथ सुदर्शनांची द्युति
तेचि विद्युल्लता झळकती
गंभीर वाचा ते आयती
गर्जनेची
॥ ७८ ॥आतां तो उदार कैसा वर्षेल
तेणें अर्जुनाचळु निवेल
मग नवी विरूढी फुटेल
उन्मेषाची
॥ ७९ ॥ते कथा आइका
मनाचिया आराणुका
ज्ञानदेवो म्हणे देखा
निवृत्तिदासु
॥ ८० ॥ऐसें संजयो असे सांगतु
म्हणे राया तो पार्थु
पुनरपि शोकाकुळितु
काय बोले
॥ ८१ ॥आइके सखेदु बोले श्रीकृष्णातें
आतां नाळवावें तुम्हीं मातें
मी सर्वथा न झुंजें एथें
भरंवसेनी
॥ ८२ ॥ऐसें येकि हेळां बोलिला
मग मौन धरूनि ठेला
तेथ श्रीकृष्णा विस्मो पातला
देखोनि तयातें
॥ ८३ ॥मग आपुलां चित्तीं म्हणे
एथ हें कायी आदरिलें येणें
अर्जुन सर्वथा कांहीं नेणें
काय कीजे
॥ ८४ ॥हा उमजे आतां कवणेपरी
कैसेनि धीरू स्वीकारी
जैसा ग्रहातें पंचाक्षरी
अनुमानी कां
॥ ८५ ॥ना तरी असाध्य देखोनि व्याधि
अमृतासम दिव्य औषधि
वैद्य सूचि निरवधि
निदानीची
॥ ८६ ॥तैसे विवरीतु असे श्रीअनंतु
तया दोन्ही सैन्याआंतु
जयापरी पार्थु
भ्रांती सांडी
॥ ८७ ॥तें कारण मनीं धरिलें
मग सरोष बोलों आदरिलें
जैसे मातेच्या कोपीं थोकुलें
स्‍नेह आथी
॥ ८८ ॥कीं औषधाचिया कडुवटपणीं
जैसी अमृताची पुरवणीं
ते आहाच न दिसे परी गुणीं
प्रकट होय
॥ ८९ ॥तैसीं वरिवरी पाहतां उदासें
आंत तरी अतिसुरसें
तियें वाक्यें हृषीकेशें
बोलों आदरिलीं
॥ ९० ॥मग अर्जुनातें म्हणितलें
आम्हीं आजि हें नवल देखिलें
जें तुवां एथ आदरिलें
माझारींचि
॥ ९१ ॥तूं जाणता तरी म्हणविसी
परी नेणिवेतें न संडिसी
आणि शिकवूं म्हणों तरी बोलसी
बहुसाल नीति
॥ ९२ ॥जात्यंधा लागे पिसें
मग तें सैरा धांवे जैसें
तुझे शहाणपण तैसें
दिसतसे
॥ ९३ ॥तूं आपणपें तरी नेणसी
परी या कौरवांतें शोचूं पहासी
हा बहु विस्मय आम्हांसी
पुढतपुढती
॥ ९४ ॥तरी सांग पां अर्जुना
तुजपासूनि स्थिति या त्रिभुवना ?
हे अनादि विश्वरचना
तें लटके कायी ?
॥ ९५ ॥एथ समर्थु एक आथी
तयापासूनि भूतें होती
तरी हें वायांचि काय बोलती
जगामाजीं ?
॥ ९६ ॥हो कां सांप्रत ऐसें जाहलें
जे हे जन्ममृत्यु तुवां सृजिलें
आणि नाशु पावे नाशिलें
तुझेनि कायी
॥ ९७ ॥तूं भ्रमलेपणें अहंकृती
यांसि घातु न धरिसी चित्तीं
तरी सांगें कायि हे होती
चिरंतन
॥ ९८ ॥कीं तूं एक वधिता
आणि सकळ लोकु हा मरता
ऐसी भ्रांति झणें चित्ता
येवों देसी
॥ ९९ ॥अनादिसिद्ध हें आघवें
होत जात स्वभावें
तरी तुवां कां शोचावें
सांगें मज
॥ १०० ॥परी मूर्खपणें नेणसी
न चिंतावें तें चिंतीसी
आणि तूंचि नीति सांगसी
आम्हांप्रति
॥ १०१ ॥देखैं विवेकी जे होती
ते दोहीतेंहीं न शोचिती
जे होय जाय हे भ्रांती
म्हणौनियां
॥ १०२ ॥अर्जुना सांगेन आइक
एथ आम्ही तुम्ही देख
आणि हे भूपति अशेख
आदिकरुनी
॥ १०३ ॥नित्यता ऐसेचि असोनी
ना तरी निश्चित क्षया जाउनी
हे भ्रांति वेगळी करुनी
दोन्ही नाहीं
॥ १०४ ॥हे उपजे आणि नाशे
तें मायावशें दिसे
एर्‍हवीं तत्त्वता वस्तु जें असे
तें अविनाशचि
॥ १०५ ॥जैसें पवनें तोय हालविलें
आणि तरंगाकार जाहलें
तरी कवण कें जन्मलें
म्हणों ये तेथ ?
॥ १०६ ॥तेंचि वायूचें स्फुरण ठेलें
आणि उदक सहज सपाट जाहलें
तरी आतां काय निमालें
विचारीं पां
॥ १०७ ॥आइकें शरीर तरी एक
परी वयसा भेद अनेक
हें प्रत्यक्षचि देख
प्रमाण तूं
॥ १०८ ॥एथ कौमारत्व दिसे
मग तारुण्यीं तें भ्रंशे
परी देहचि हा न नाशे
एकेकासवें
॥ १०९ ॥तैसीं चैतन्याच्या ठायीं
इयें शरीरांतरें होती जाती पाहीं
ऐसें जाणे तया नाहीं
व्यामोहदुःख
॥ ११० ॥एथ नेणावया हेंचि कारण
जें इंद्रियां आधीनपण
तिहीं आकळिजे अंतःकरण
म्हणऊनि भ्रमे
॥ १११ ॥इंद्रियें विषय सेविती
तेथ हर्ष शोक उपजती
ते अंतर आप्‍लविती
संगें येणें
॥ ११२ ॥जयां विषयांच्या ठायीं
एकनिष्ठता कहीं नाहीं
तेथ दुःख आणि कांहीं
सुखही दिसे
॥ ११३ ॥देखें शब्दाचि व्याप्ति
निंदा आणि स्तुति
तेथ द्वेषाद्वेष उपजती
श्रवणद्वारें
॥ ११४ ॥मृदु आणि कठीण
हे स्पर्शाचे दोन्ही गुण
जे वपूचेनि संगें कारण
संतोषखेदां
॥ ११५ ॥भ्यासुर आणि सुरेख
हें रूपाचें स्वरूप देख
जें उपजवी सुखदुःख
नेत्रद्वारें
॥ ११६ ॥सुगंधु आणि दुर्गंधु
हा परिमळाचा भेदु
जो घ्राणसंगें विषादु
तोषु देता
॥ ११७ ॥तैसाचि द्विविध रसु
उपजवी प्रीति त्रासु
म्हणौनि हा अपभ्रंशु
विषयसंगु
॥ ११८ ॥देखें इंद्रियां आधीन होईजे
तैं शीतोष्णांतें पाविजे
आणि सुखदुःखीं आकळिजे
आपणपें
॥ ११९ ॥या विषयांवांचूनि कांहीं
आणीक सर्वथा रम्य नाहीं
ऐसा स्वभावोचि पाहीं
इंद्रियांचा
॥ १२० ॥हे विषय तरी कैसे
रोहिणीचें जळ जैसें
कां स्वप्‍नींचा आभासे
भद्रजाति
॥ १२१ ॥देखैं अनित्य तियापरी
म्हणौनि तूं अव्हेरीं
हा सर्वथा संगु न धरीं
धनुर्धरा
॥ १२२ ॥हे विषय जयातें नाकळिती
तया सुखदुःखें दोनी न पवती
आणि गर्भवासुसंगती
नाहीं तया
॥ १२३ ॥तो नित्यरूप पार्था
वोळखावा सर्वथा
जो या इंद्रियार्था
नागवेचि
॥ १२४ ॥आतां अर्जुना कांहीं एक
सांगेन मी आईक
जे विचारपर लोक
वोळखिती
॥ १२५ ॥या उपाधिमाजीं गुप्त
चैतन्य असे सर्वगत
तें तत्त्वज्ञ संत
स्वीकारिती
॥ १२६ ॥सलिलीं पय जैसें
एक होऊनि मीनलें असे
परी निवडूनि राजहंसें
वेगळें कीजे
॥ १२७ ॥कीं अग्निमुखें किडाळ
तोडोनियां चोखाळ
निवडिती केवळ
बुद्धिमंत
॥ १२८ ॥ना तरी जाणिवेच्या आयणी
करितां दधिकडसणी
मग नवनीत निर्वाणीं
दिसे जैसें
॥ १२९ ॥कीं भूस बीज एकवट
उपणितां राहे घनवट
तेथ उडे तें फलकट
जाणों आलें
॥ १३० ॥तैसें विचारितां निरसलें
तें प्रपंचु सहजें सांडवलें
मग तत्त्वता तत्त्व उरलें
ज्ञानियांसि
॥ १३१ ॥म्हणौनि अनित्याच्या ठायीं
तयां आस्तिक्यबुद्धि नाहीं
निष्कर्षु दोहींही
देखिला असे
॥ १३२ ॥देखें सारासार विचारितां
भ्रांति ते पाहीं असारता
तरी सार तें स्वभावता
नित्य जाणें
॥ १३३ ॥हा लोकत्रयाकारु
तो जयाचा विस्तारु
तेथ नाम वर्ण आकारु
चिन्ह नाहीं
॥ १३४ ॥जो सर्वदा सर्वगतु
जन्मक्षयातीतु
तया केलियाहि घातु
कदा नोहे
॥ १३५ ॥आणि शरीरजात आघवें
हें नाशिवंत स्वभावें
म्हणौनि तुवां झुंजावें
पंडुकुमरा
॥ १३६ ॥तूं धरूनि देहाभिमानातें
दिठी सूनि शरीरातें
मी मारिता हे मरते
म्हणतु आहासी
॥ १३७ ॥तरी अर्जुना तूं हें नेणसी
जरी तत्त्वता विचारिसी
तरी वधिता तूं नव्हेसी
हे वध्य नव्हती
॥ १३८ ॥जैसें स्वप्‍नामाजीं देखिजे
तें स्वप्‍नींचि साच आपजे
मग चेऊनियां पाहिजे
तंव कांहीं नाहीं
॥ १३९ ॥तैसी हे जाण माया
तूं भ्रमतु आहासी वायां
शस्त्रें हाणितलिया छाया
जैसी आंगीं न रुपे
॥ १४० ॥कां पूर्ण कुंभ उलंडला
तेथ बिंबाकारु दिसे भ्रंशला
परी भानु नाहीं नासला
तयासवें
॥ १४१ ॥ना तरी मठीं आकाश जैसें
मठाकृती अवतरलें असे
तो भंगलिया आपैसें
स्वरूपचि
॥ १४२ ॥तैसें शरीराच्या लोपीं
सर्वथा नाशु नाहीं स्वरूपीं
म्हणौनि तू हें नारोपी
भ्रांति बापा
॥ १४३ ॥जैसें जीर्ण वस्त्र सांडिजे
मग नूतन वेढिजे
तैसें देहांतरातें स्वीकारिजे
चैतन्यनाथें
॥ १४४ ॥हा अनादि नित्यसिद्धु
निरुपाधि विशुद्धु
म्हणौनि शस्त्रादिकीं छेदु
न घडे यया
॥ १४५ ॥हा प्रळयोदकें नाप्‍लवे
अग्निदाहो न संभवे
एथ महाशोषु न प्रभवे
मारुताचा
॥ १४६ ॥अर्जुना हा नित्यु
अचळु हा शाश्वतु
सर्वत्र सदोदितु
परिपूर्णु हा
॥ १४७ ॥हा तर्काचिये दिठी
गोचर नोहे किरीटी
ध्यान याचिये भेटी
उत्कंठा वाहे
॥ १४८ ॥हा सदा दुर्लभु मना
आपु नोहे साधना
निःसीमु हा अर्जुना
पुरुषोत्तमु
॥ १४९ ॥हा गुणत्रयरहितु
अनादि अविकृतु
व्यक्तीसी अतीतु
सर्वरूप
॥ १५० ॥
सार
पहिल्या पाच ओव्यांत ज्ञानदेव एक चित्र उभे करतात. उन्हाळ्यात वणवा लागलेल्या डोंगरासारखा अर्जुन दुःखाने होरपळला आहे, आणि त्यावर कृपेचा पाऊस पाडायला कृष्णरूपी निळा मेघ सज्ज आहे. सुदर्शनाची प्रभा ही त्या मेघातील वीज आहे आणि कृष्णाची गंभीर वाणी ही त्याची गर्जना. पाऊस पडल्यावर जशी नवी पालवी फुटते, तशी अर्जुनाच्या मनात नव्या जाणिवेची पालवी फुटणार आहे, असे ते सांगतात.
संजय सांगतो की अर्जुन कृष्णाला स्पष्ट म्हणतो, मला समजावू नका, मी लढणार नाही, आणि मग गप्प बसतो. कृष्ण क्षणभर विचारात पडतात: या मित्राला कोणत्या मार्गाने जागे करावे? ते ठरवतात की आता थोडे कठोर बोलावे. आईच्या रागामागे जसे प्रेम दडलेले असते, किंवा औषध कडू असले तरी आत अमृत असते, तसे हे बोल वरून रुक्ष वाटतील पण आतून गोड असतील. मग ते म्हणतात, तू स्वतःला जाणता म्हणवतोस, पण ज्याचा शोक करू नये त्याचाच शोक करतोस. जगाला घडवणारा आणि मोडणारा तू आहेस का, असा प्रश्न विचारून ते अर्जुनाच्या ‘मी मारणारा’ या अहंकाराला हलवतात.
पुढे कृष्ण सांगतात की तू, मी आणि हे सर्व राजे पूर्वीही होतो आणि पुढेही असणार. जन्म आणि नाश हे मायेमुळे दिसतात. वार्याने पाणी हलले की लाटा उठतात, वारा थांबला की पाणी पुन्हा सपाट होते; त्यात कोण जन्मला आणि कोण मेला? बालपण सरते आणि तारुण्य येते, तरीही माणूस तोच राहतो; तसेच जाणिवेच्या ठायी शरीरे येतात आणि जातात. इंद्रिये शब्द, स्पर्श, रूप, गंध आणि रस यांत गुंतली की आनंद आणि खेद उमटतात. हे विषय मृगजळासारखे अनित्य आहेत, म्हणून त्यांचा संग धरू नकोस. ज्याला हे विषय ओढून नेत नाहीत, तोच नित्यस्वरूप ओळखतो.
नंतरच्या ओव्यांत उपमांची मालिकाच आहे. पाण्यात मिसळलेले दूध राजहंस वेगळे करतो, दह्यातून लोणी निघते, उफणणीत फोलकट उडून जाते आणि धान्य उरते. तसे विचार केला की निरर्थक गळून पडते आणि सार उरते. ते सार सर्व जगात भरलेले आहे; त्याला नाव, रंग, आकार नाही, आणि त्याचा घात कधीच होत नाही. म्हणून ‘मी मारतो, ते मरतात’ असे तू जे म्हणतोस, त्यात खरे काही नाही. स्वप्नात दिसलेले जागेपणी राहत नाही; घडा फुटला तरी सूर्य अखंड राहतो; मठ पडला तरी आतले आकाश तसेच असते. जुने वस्त्र टाकून नवे घालावे, तसा जीव शरीर बदलतो. शस्त्र त्याला कापत नाही, प्रलयाचे पाणी त्याला बुडवत नाही, अग्नी जाळत नाही आणि वारा सुकवत नाही. तो नित्य, अचल आणि तर्काच्या कक्षेत न येणारा आहे.
या भागाची खासियत अशी की कृष्ण इथे मोठे शब्द फेकत नाहीत, तर रोजच्या अनुभवातील दृश्ये देतात: लाटा, लोणी, फोलकट, जुने वस्त्र. शोकात बुडालेल्या माणसाला प्रथम खडसावून जागे करणे आणि मग शांतपणे आधार देणे, हा समजावण्याचा जुना आणि मानवी मार्ग इथे दिसतो.