वसुबारस

दिवाळीची खरी चाहूल लागते ती दारात लागलेल्या पहिल्या पणतीने, आणि ती पणती अनेक घरांत गाई-वासराच्या पुढे लागते. आश्विन कृष्ण द्वादशीचा हा दिवस महाराष्ट्रात वसुबारस म्हणून ओळखला जातो. गोवत्स द्वादशी आणि नंदिनी व्रत ही याचीच दुसरी नावे. वर्षभर दूध, ताक, तूप देणाऱ्या गाईला आणि तिच्या पाडसाला एक दिवस कृतज्ञतेने नमस्कार करायचा, हा या सणाचा गाभा आहे.

वसुबारस २०२६ मध्ये कधी आहे?

यंदा वसुबारस गुरुवार, ५ नोव्हेंबर २०२६ रोजी आहे. द्वादशी तिथी ५ नोव्हेंबरला सकाळी सुमारे १०:३५ वाजता सुरू होते आणि ६ नोव्हेंबरला सकाळी सुमारे १०:३० पर्यंत असते (दिल्लीच्या वेळेनुसार). पूजा संध्याकाळी, गाई चरून परत येताना करायची असल्याने ५ नोव्हेंबरची सायंकाळच ग्राह्य धरली जाते. त्या दिवसाचा प्रदोषकाळ दिल्लीसाठी साधारण संध्याकाळी ५:३३ ते रात्री ८:१० असा आहे. आपल्या शहरातील वेळा थोड्या पुढेमागे होतात, म्हणून स्थानिक पंचांग पाहून घ्यावे. काही पंचांगांत ही तारीख ६ नोव्हेंबर अशीही दिलेली दिसते.

याच दिवशी रमा एकादशीही आहे, आणि दुसऱ्या दिवशी, ६ नोव्हेंबरला, धनत्रयोदशी येते. म्हणजे दिवाळीचे सहा दिवस एकापाठोपाठ उलगडू लागतात.

नंदिनीची कथा

समुद्रमंथनातून कामधेनू प्रकट झाली, असे पुराणे सांगतात. तिची कन्या नंदिनी वसिष्ठ ऋषींच्या आश्रमात राहत असे. पूजेला, यज्ञाला आणि आलेल्या पाहुण्यांना जे जे लागेल ते देणारी ही गाय आश्रमाचा आधार होती. वसुबारसेला तिचीच आठवण जपली जाते आणि तिच्या रूपाने सर्व गाईंना वंदन केले जाते.

आणखी एक कथा अशी सांगतात की एका स्त्रीकडून नंदिनीच्या बाबतीत चूक घडली आणि तिला आपल्या पुत्राचा वियोग सहन करावा लागला. पश्चात्ताप झाल्यावर देवांच्या सांगण्याने तिने हे व्रत केले आणि मायलेकरांची भेट झाली. म्हणूनच आजही मातांनी आपल्या मुलांच्या कल्याणासाठी हे व्रत करण्याची रीत आहे. भविष्य पुराणात या व्रताचा उल्लेख आढळतो, असे सांगितले जाते.

पूजा कशी केली जाते

सकाळपासून घरात सणाची लगबग असते, पण पूजेचा मुख्य क्षण संध्याकाळचा. गोठ्यात किंवा जिथे गाय उपलब्ध असेल तिथे हे टप्पे साधारण असे असतात.

• गाय आणि वासराला स्वच्छ करावे, शक्य नसेल तर त्यांचे पाय धुवावेत.
• हळद-कुंकू लावून फुलांची माळ घालावी; काही घरांत अंगावर वस्त्र पांघरतात.
• दिवा, उदबत्ती, अक्षता आणि पाणी अर्पण करावे.
• हिरवे गवत, भिजवलेली कडधान्ये (मूग, हरभरा), बाजरी आणि गूळ खायला द्यावा. जनावराला त्रास होईल असे काहीही देऊ नये.
• आरती ओवाळून, पायांपासून सुरक्षित अंतर राखत प्रदक्षिणा करावी आणि मुलांच्या व कुटुंबाच्या आरोग्यासाठी प्रार्थना करावी.

शहरात गाय मिळत नसेल तर गाय-वासराची मूर्ती किंवा चित्र पुजले जाते. अनेक ठिकाणी मातीची छोटी गाय-वासरे घडवण्याचीही प्रथा आहे.

उपवास आणि आहार

व्रत करणाऱ्या स्त्रिया दिवसभर गहू आणि गायीच्या दुधाचे पदार्थ टाळतात, असे अनेक घरांत पाहायला मिळते. भविष्य पुराणाच्या संदर्भाने दूध, दही, तूप, ताक, खीर आणि तळलेले पदार्थही वर्ज्य मानले जातात. त्यामुळे साधे, कमी तेलाचे जेवण त्या दिवशी अनेक घरांत पसंत केले जाते. संध्याकाळी पूजा झाल्यावर उपवास सोडला जातो. रीत कुटुंबागणिक आणि गावागणिक थोडी बदलते, तेव्हा आपल्या घरची पद्धत सर्वात महत्त्वाची. गर्भवती, स्तनदा, आजारी किंवा मधुमेह असलेल्यांनी, तसेच नियमित औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

नावामागचा अर्थ आणि प्रदेशानुसार फरक

बारस म्हणजे द्वादशी, आणि याच दिवसाला गोवत्स द्वादशी, नंदिनी व्रत अशीही नावे आहेत. गुजरातमध्ये हाच दिवस वाघ बारस म्हणून ओळखला जातो, आणि तिथे व्यापारी हिशेब चुकते करण्याची प्रथा सांगितली जाते. आंध्र प्रदेशात पिठापुरम येथे याच दिवशी श्रीपाद वल्लभ आराधना उत्सव होतो. महाराष्ट्रात मात्र दिवाळीची सुरुवात म्हणूनच हा दिवस प्रिय आहे; अंगणात रांगोळी, उंबरठ्यावर पहिली पणती आणि गोठ्यात आरती असे त्याचे रूप दिसते.

घरी कसे साजरे करावे

नव्या पिढीला हा सण समजावून सांगण्याची संधी वसुबारसेला मिळते. मुलांना सोबत घेऊन रांगोळी काढावी, पूजेची तयारी करावी, आणि गाईकडे पाहताना दुधाचा प्रवास त्यांच्याशी बोलावा. जवळ गोठा नसेल तर सोसायटीतील मुलांसह चित्र किंवा मूर्ती मांडून सामूहिक आरती करता येते. दिवे लावताना एक पणती गाईच्या नावाने वेगळी ठेवली, तर सणाचा अर्थ घरातल्या लहानांच्या मनात खोलवर रुजतो.

आजच्या जीवनात

गाय आपल्याला काय देते, याची यादी करायला बसलो तर ती संपत नाही: दूध, शेणखत, बैलाची शेतीतील साथ. गावाकडच्या घरांत गाय म्हणजे घरातली एक सदस्यच असते. वसुबारसेचा संदेश असा की, जे आपल्यासाठी निःस्वार्थपणे झिजते, त्याला वर्षातून एकदा तरी थांबून नमस्कार करावा. आई-वासराच्या नात्यात मातृप्रेमाचे जे दृश्य दिसते, तेही मनाला भिडते. मुक्या प्राण्यांबद्दलची दया आणि कृतज्ञता हीच या सणाची खरी पूजा ठरते.

यंदा गोठ्यापर्यंत जाता आले नाही, तरी आजूबाजूच्या एखाद्या गाईला चारा देऊन, किंवा गोशाळेला मदत करून या दिवसाचा अर्थ जपता येतो. दिवाळी आनंदाने साजरी करताना ज्यांनी आपले जीवन सोपे केले, त्यांची आठवण ठेवावी, हेच वसुबारस शिकवते.