ज्ञानेश्वरी अध्याय २ च्या पहिल्या ७५ ओव्या या भागात आहेत. पहिल्या अध्यायाच्या शेवटी अर्जुन रथातून खाली उतरून शोकाने बसला होता. आता संजय धृतराष्ट्राला पुढचा प्रसंग सांगतो, आणि श्रीकृष्ण पहिल्यांदाच अर्जुनाशी बोलू लागतात. गीतेचा हा सांख्ययोग; त्याची सुरुवात कृष्णाच्या प्रेमळ पण स्पष्ट शब्दांनी होते.
कृष्ण अर्जुनाला त्याच्या शौर्याची आठवण करून देतात आणि ही दुर्बलता त्याला शोभत नाही असे सांगतात. त्यावर अर्जुन आपली बाजू मांडतो: ज्यांनी आपल्याला घडवले, त्या भीष्म आणि द्रोणांवर बाण कसे चालवावेत? शेवटी तो कृष्णालाच गुरू मानून योग्य मार्ग विचारतो. खाली ओवी क्रमांकांसह मूळ पाठ आहे, आणि त्यानंतर माझ्या शब्दांत सार. जुन्या मराठीतील रूपे जशी आहेत तशी ठेवली आहेत; प्रतींनुसार काही शब्दांचे शुद्धलेखन थोडे बदलते, तेथे बहुसंमत रूप घेतले आहे.
ओवी १ ते ७५
मग संजयो म्हणे रायातें
आईके तो पार्थु तेथें
शोकाकुल रुदनातें
करितु असे
॥ १ ॥तें कुळ देखोनि समस्त
स्नेह उपनलें अद्भुत
तेणें द्रवलें असे चित्त
कवणेपरी
॥ २ ॥जैसें लवण जळें झळंबलें
ना तरी अभ्र वातें हाले
तैसें सधीर परी विरमलें
हृदय तयाचें
॥ ३ ॥म्हणौनि कृपा आकळिला
दिसतसे अति कोमाइला
जैसा कर्दमीं रुपला
राजहंस
॥ ४ ॥तयापरी तो पांडुकुमरु
महामोहें अति जर्जरु
देखोनि श्रीशारङ्गधरु
काय बोले
॥ ५ ॥म्हणे अर्जुना आदि पाहीं
हें उचित काय इये ठायीं
तूं कवण हें कायी
करीत आहासी
॥ ६ ॥तुज सांगे काय जाहलें
कवण उणें आलें
करितां काय ठेलें
खेदु कायिसा
॥ ७ ॥तूं अनुचिता चित्त नेदिसी
धीरु कहीं न संडिसी
तुझेनि नामें अपयशी
दिशा लंघिजे
॥ ८ ॥तूं शूरवृत्तीचा ठावो
क्षत्रियांमाजीं रावो
तुझिया लाठेपणाचा आवो
तिहीं लोकीं
॥ ९ ॥तुवां संग्रामीं हरु जिंकिला
निवातकवचांचा ठावो फेडिला
पवाडा तुवां केला
गंधर्वांसीं
॥ १० ॥पाहतां तुझेनि पाडें
दिसे त्रैलोक्यही थोकडें
ऐसें पुरुषत्व चोखडें
पार्था तुझें
॥ ११ ॥तो तूं कीं आजि एथें
सांडूनियां वीरवृत्तीतें
अधोमुख रुदनातें
करितु आहासी
॥ १२ ॥विचारी तूं अर्जुनु
कीं कारुण्यें किजसी दीनु
सांग पां अंधकारें भानु
ग्रासिला आथी ?
॥ १३ ॥ना तरी पवनु मेघासी बिहे ?
कीं अमृतासी मरण आहे ?
पाहें पां इंधनचि गिळोनि जाये
पावकातें ?
॥ १४ ॥कीं लवणेंचि जळ विरे ?
संसर्गें काळकूट मरे ?
सांग पां महाफणी दर्दुरें
गिळिजे कायी ?
॥ १५ ॥सिंहासी झोंबे कोल्हा
ऐसा अपाडु आथि कें जाहला ?
परी तो त्वां साच केला
आजि एथ
॥ १६ ॥म्हणौनि अझुनी अर्जुना
झणें चित्त देसी या हीना
वेगीं धीर करूनियां मना
सावधु होई
॥ १७ ॥सांडीं हें मूर्खपण
उठीं घे धनुष्यबाण
संग्रामीं हें कवण
कारुण्य तुझें ?
॥ १८ ॥हां गा तूं जाणता
तरी न विचारिसी कां आतां
सांगें झुंजावेळे सदयता
उचित कायी ?
॥ १९ ॥हे असतीये कीर्तीसी नाशु
आणि पारत्रिकासी अपभ्रंशु
म्हणे जगन्निवासु
अर्जुनातें
॥ २० ॥म्हणौनि शोकु न करी
तूं पुरता धीरु धरीं
हें शोच्यता अव्हेरीं
पंडुकुमरा
॥ २१ ॥तुज नव्हे हें उचित
येणें नासेल जोडलें बहुत
तूं अझुनी वरी हित
विचारीं पां
॥ २२ ॥येणें संग्रामाचेनि अवसरें
एथ कृपाळूपण नुपकरे
हे आतांचि काय सोयरे
जाहले तुज ?
॥ २३ ॥तूं आधींचि काय नेणसी ?
कीं हे गोत्रज नोळखसी ?
वायांचि काय करिसी
अतिशो आतां ?
॥ २४ ॥आजिचें हें झुंज
काय जन्मा नवल तुज ?
हें परस्परें तुम्हां व्याज
सदांचि आथी
॥ २५ ॥तरी आतां काय जाहलें
कायि स्नेह उपनलें
हें नेणिजे परी कुडें केलें
अर्जुना तुवां
॥ २६ ॥मोहो धरिलीया ऐसें होईल
जे असती प्रतिष्ठा जाईल
आणि परलोकही अंतरेल
ऐहिकेंसी
॥ २७ ॥हृदयाचें ढिलेपण
एथ निकयासी नव्हे कारण
हें संग्रामीं पतन जाण
क्षत्रियांसीं
॥ २८ ॥ऐसेनि तो कृपावंतु
नानापरी असे शिकवितु
हें ऐकोनि पंडुसुतु
काय बोले
॥ २९ ॥देवा हें येतुलेवरी
बोलावें नलगे अवधारीं
आधीं तूंचि विचारीं
संग्रामु हा
॥ ३० ॥हें झुंज नव्हे प्रमादु
एथ प्रवर्तलिया दिसतसे बाधु
हा उघड लिंगभेदु
वोढवला आम्हां
॥ ३१ ॥देखें मातापितरें अर्चिजती
सर्वस्वें तोषु पावविजती
तिये पाठीं केवीं वधिजती
आपुलिया हातीं
॥ ३२ ॥देवा संतवृंद नमस्कारिजे
कां घडे तरी पूजिजे
हें वांचूनि केवीं निंदिजे
स्वयें वाचा ?
॥ ३३ ॥तैसे गोत्रगुरु आमुचे
हे पूजनीय आम्हां नियमाचे
मज बहुत भीष्मद्रोणांचें
वर्ततसे
॥ ३४ ॥जयांलागीं मनें विरूं
आम्ही स्वप्नींही न शकों धरूं
तयां प्रत्यक्ष केवीं करूं
घातु देवा ?
॥ ३५ ॥वरी जळो हें जियालें
एथ आघवेयांसि हेंचि काय जाहले
जे यांच्या वधीं अभ्यासिले
मिरविजे आम्हीं
॥ ३६ ॥मी पार्थु द्रोणाचा केला
येणें धनुर्वेदु मज दिधला
तेणें उपकारें काय आभारैला
वधी तयातें ?
॥ ३७ ॥जेथींचिया कृपा लाहिजे वरु
तेथेंचि मनें व्यभिचारु
तरी काय मी भस्मासुरु
अर्जुन म्हणे
॥ ३८ ॥देवा समुद्र गंभीर आइकिजे
वरि तोहि आहाच देखिजे
परी क्षोभु मनीं नेणिजे
द्रोणाचिये
॥ ३९ ॥हें अपार जें गगन
वरी तयाही होईल मान
परि अगाध भलें गहन
हृदय याचें
॥ ४० ॥वरी अमृतही विटे
कीं काळवशें वज्रही फुटे
परी मनोधर्मु न लोटे
विकरविलाही
॥ ४१ ॥स्नेहालागीं माये
म्हणिपे तें कीरु होये
परी कृपा ते मूर्त आहे
द्रोणीं इये
॥ ४२ ॥हा कारुण्याची आदि
सकल गुणांचा निधि
विद्यासिंधु निरवधि
अर्जुन म्हणे
॥ ४३ ॥हा येणें मानें महंतु
वरी आम्हांलागीं कृपावंतु
आतां सांग पां येथ घातु
चिंतूं येईल
॥ ४४ ॥ऐसे हे रणीं वधावे
मग आपण राज्यसुख भोगावें
तें मना न ये आघवें
जीवितेसीं
॥ ४५ ॥हें येणें मानें दुर्धर
जे याहीहुनी भोग सधर
ते असतु येथवर
भिक्षा मागतां भली
॥ ४६ ॥ना तरी देशत्यागें जाइजे
कां गिरिकंदर सेविजे
परी शस्त्र आतां न धरिजे
इयांवरी
॥ ४७ ॥देवा नवनिशतीं शरीं
वावरोनी यांच्या जिव्हारीं
भोग गिंवसावे रुधिरीं
बुडाले जे
॥ ४८ ॥ते काढूनि काय किजती ?
लिप्त केवी सेविजती ?
मज नये हे उपपत्ती
याचिलागीं
॥ ४९ ॥ऐसें अर्जुन तिये अवसरी
म्हणे श्रीकृष्णा अवधारीं
परी तें मना नयेचि मुरारी
आइकोनियां
॥ ५० ॥हें जाणोनि पार्थु बिहाला
मग पुनरपि बोलों लागला
म्हणे देवो कां चित्त या बोला
देतीचिना
॥ ५१ ॥येर्‍हवीं माझ्या चित्तीं जें होतें
तें मी विचारूनि बोलिलों एथें
परी निकें काय यापरौतें
तें तुम्हीं जाणा
॥ ५२ ॥पैं वीरु जयांसी ऐकिजे
आणि या बोलींचि प्राणु सांडिजे
ते एथ संग्रामव्याजें
उभे आहाती
॥ ५३ ॥आतां ऐसियांतें वधावें
कीं अव्हेरूनियां निघावें
या दोहींमाजीं बरवें
तें नेणों आम्ही
॥ ५४ ॥आम्हां काय उचित
तें पाहतां न स्फुरे एथ
जें मोहें येणें चित्त
व्याकुळ माझें
॥ ५५ ॥तिमिरावरुद्ध जैसें
दृष्टीचें तेज भ्रंशे
मग पासींच असतां न दिसे
वस्तुजात
॥ ५६ ॥देवा तैसें मज जाहलें
जें मन हें भ्रांती ग्रासिलें
आतां काय हित आपुलें
तेंही नेणें
॥ ५७ ॥तरी श्रीकृष्णा तुवां जाणावें
निकें तें आम्हां सांगावें
जे सखा सर्वस्व आघवें
आम्हांसि तूं
॥ ५८ ॥तूं गुरु बंधु पिता
तूं आमुची इष्ट देवता
तूंचि सदा रक्षिता
आपदीं आमुतें
॥ ५९ ॥जैसा शिष्यांतें गुरु
सर्वथा नेणें अव्हेरु
कीं सरितांतें सागरु
त्यजीं केवी
॥ ६० ॥नातरी अपत्यांतें माये
सांडूनि जरी जाये
तरी तें कैसेंनि जिये
ऐकें कृष्णा
॥ ६१ ॥तैसा सर्वांपरी आम्हांसी
देवा तूंचि एक आहासी
आणि बोलिलें जरी न मानिसी
मागील माझें
॥ ६२ ॥तरी उचित काय आम्हां
जें व्यभिचरेना धर्मा
तें झडकरी पुरुषोत्तमा
सांगें आतां
॥ ६३ ॥हें सकळ कुळ देखोनि
जो शोकु उपनलासे मनीं
तो तुझिया वाक्यावांचुनी
न जाय आणिकें
॥ ६४ ॥एथ पृथ्वीतळ आपु होईल
हें महेंद्रपदही पाविजेल
परी मोह हा न फिटेल
मानसींचा
॥ ६५ ॥जैसीं बीजें सर्वथा आहाळलीं
तीं सुक्षेत्रीं जर्‍ही पेरिलीं
तरी न विरूढती सिंचिलीं
आवडे तैसीं
॥ ६६ ॥ना तरी आयुष्य पुरलें आहे
तरी औषधें कांहीं नोहे
एथ एकचि उपेगा जाये
परमामृत
॥ ६७ ॥तैसे राज्यभोगसमृद्धि
उज्जीवन नोहे जीव बुद्धि
एथ जिव्हाळा कृपानिधि
कारुण्य तुझें
॥ ६८ ॥ऐसें अर्जुन तेथ बोलिला
जंव क्षण एक भ्रांति सांडिला
मग पुनरपि व्यापिला
उर्मी तेणें
॥ ६९ ॥कीं मज पाहतां उर्मी नोहे
हें अनारिसें गमत आहे
तो ग्रासिला महामोहें
काळसर्पें
॥ ७० ॥सवर्म हृदयकल्हारीं
तेथ कारुण्यवेळेच्या भरीं
लागला म्हणोनि लहरी
भांजेचिना ?
॥ ७१ ॥हें जाणोनि ऐसी प्रौढी
जो दृष्टीसवेंचि विष फेडी
तो धांवया श्रीहरी गारुडी
पातला कीं
॥ ७२ ॥तैसिया पंडुकुमरा व्याकुळा
मिरवतसे श्रीकृष्ण जवळा
तो कृपावशें अवलीळा
रक्षील आतां
॥ ७३ ॥म्हणोनि तो पार्थु
मोहफणिग्रस्तु
म्यां म्हणितला हा हेतु
जाणोनियां
॥ ७४ ॥मग देखा तेथ फाल्गुनु
घेतला असे भ्रांती कवळूनु
जैसा घनपटळीं भानु
आच्छादिजे
॥ ७५ ॥
सार
पहिल्या पाच ओव्यांत संजय सांगतो की मोहाने जर्जर झालेल्या अर्जुनाला पाहून कृष्ण बोलू लागले. त्यानंतर कृष्ण विचारतात की हे असमयी दुःख तुला कुठून आले? सिंहावर कोल्हा झेप घेईल का, सूर्याला अंधार गिळेल का, असे दृष्टान्त देऊन ते अर्जुनाला त्याच्या खऱ्या स्वभावाची आठवण करून देतात. शोक सोड, धनुष्य उचल, कारण रणात दया दाखवणे क्षत्रियाला शोभत नाही आणि त्यामुळे कीर्तीचा नाश होतो, असे ते सांगतात.
अर्जुन उत्तर देतो की आई-वडील आणि गुरू यांची आपण आयुष्यभर पूजा करतो, मग त्यांच्यावर शस्त्र कसे उचलावे? द्रोणांनी आपल्याला धनुर्विद्या दिली, त्यांच्या हृदयातील करुणा समुद्र आणि आकाशापेक्षाही खोल आहे. या सर्वांना मारून राज्यसुख भोगण्यापेक्षा भिक्षा मागणे बरे, असे त्याला वाटते. रक्ताने माखलेले भोग मला नको, असे तो स्पष्ट म्हणतो.
मग अर्जुन कबूल करतो की काय योग्य आणि काय अयोग्य, हे त्याला कळत नाही; मोहाने दृष्टी झाकली आहे. तू गुरू, बंधू, पिता आणि इष्टदेव आहेस, म्हणून जे धर्माला धरून आहे ते मला सांग, अशी तो कृष्णाला विनंती करतो. पृथ्वीचे राज्य किंवा इंद्रपद मिळाले तरी हा शोक जाणार नाही, असे तो म्हणतो. भाजलेले बीज कितीही पाणी घातले तरी उगवत नाही, तसे हे दुःख भोगांनी बरे होणार नाही; त्यावर औषध फक्त कृष्णाची करुणा.
शेवटच्या ओव्यांत ज्ञानदेव स्वतः बोलतात. अर्जुन मोहरूपी सापाने ग्रासला आहे, पण विष उतरवणारा गारुडी, श्रीहरी, जवळच आहे, असे ते सांगतात. ढगांनी झाकलेल्या सूर्यासारखी अर्जुनाची स्थिती आहे, आणि पुढच्या भागात कृष्ण त्या ढगांना दूर करायला सुरुवात करतात. या ओव्यांची सुंदरता अशी की मोठी तत्त्वचर्चा इथे अजून सुरू होत नाही. इथे आहे तो एका मित्राने दुसऱ्या मित्राला दिलेला धीर, आणि त्याला आलेला प्रामाणिक प्रतिसाद. शोकात बुडालेला माणूस आपली असहायता मान्य करून जेव्हा मार्ग विचारतो, तेव्हाच त्याच्यासाठी उजाडाची वाट उघडते, हा भाग त्याची साक्ष देतो.