कोजागिरी पौर्णिमा

आश्विनातला पावसाळा आता ओसरलेला असतो. आभाळ निवळते, ढगांचे जाडजूड पडदे बाजूला होतात आणि पौर्णिमेचा चंद्र जणू धुऊन काढल्यासारखा लख्ख दिसतो. अशा रात्री अंगणात किंवा गच्चीवर सगळे कुटुंब एकत्र जमते, चांदण्यात दूध आटवले जाते आणि घरोघरी एकच प्रश्न घुमतो, तो म्हणजे “को जागर्ति?”, म्हणजे कोण जागे आहे? हीच कोजागिरी पौर्णिमा.

यंदाची तारीख

२०२६ मध्ये कोजागिरी पौर्णिमा, म्हणजेच शरद पौर्णिमा, रविवार २५ ऑक्टोबर रोजी आहे. दोन्ही पंचांग-स्रोतांनुसार आश्विन शुक्ल पक्षातील ही पौर्णिमा त्याच दिवशी पाळली जाते. निशीथकाळी, म्हणजे मध्यरात्री, पौर्णिमा तिथी असणे हा या व्रताचा निकष मानला जातो. चंद्रोदय, लक्ष्मीपूजनाचा मुहूर्त आणि तिथीची नेमकी वेळ गावानुसार थोडी बदलते, म्हणून आपल्या शहराचे पंचांग एकदा पाहून घ्यावे. त्याच दिवशी वाल्मिकी जयंतीही आहे, असे काही पंचांगांत नोंदलेले आहे.

नावामागचा अर्थ

कोजागिरी हा शब्द “को जागर्ति” या संस्कृत प्रश्नातून आलेला आहे. कथा अशी सांगतात की या रात्री लक्ष्मी पृथ्वीवर फिरते आणि विचारते, कोण जागे आहे? जे जागे राहून तिची आठवण काढतात, त्यांच्यावर तिची कृपा होते. म्हणूनच या दिवशी रात्रीचे जागरण केले जाते. जागरणाचा अर्थ फक्त डोळे उघडे ठेवणे नाही; घरातले सगळे एका जागी बसतात, गप्पा, गाणी, भजन आणि खेळ रंगतात. जागे राहणे म्हणजे सजग राहणे, असा भावही यात आहे.

कोजागरी व्रताची गोष्ट

मगध देशात वलित नावाचा एक विद्वान ब्राह्मण राहत असे. तो रोज संध्यास्नान करी, पण घरी गरिबी होती. त्याची पत्नी असमाधानी आणि फटकळ होती. एका वादानंतर वलित घर सोडून रानात गेला. तिथे नागकन्या लक्ष्मीसाठी कोजागरीचे व्रत करत होत्या. त्यांच्या आग्रहाने तो फासे खेळला आणि पहिल्यांदा सर्वस्व हरला. पण त्या रात्रीच्या जागरणाने लक्ष्मीची कृपा झाली. त्याला संपत्ती आणि देखणे रूप मिळाले, आणि तो समृद्ध होऊन घरी परतला.

आणखी एक आख्यायिका एका राजाची सांगितली जाते. त्याने अलक्ष्मीची मूर्ती विकत घेतली, तेव्हा लक्ष्मी त्याचे राज्य सोडून गेली. पुढे धर्माच्या उपदेशाने राजाने रात्री सावध राहण्याचे व्रत पाळले, राणीने कोजागिरीच्या रात्री लक्ष्मीचे पूजन केले, आणि अलक्ष्मीची मूर्ती वितळून गेली. राजाचे वैभव परत आले. दोन्हींचा संदेश एकच आहे: सजगता, भक्ती आणि घरातले एकमत जिथे असते, तिथे समृद्धी टिकते.

रासलीला आणि शरद ऋतू

वृंदावनातल्या श्रीकृष्णाच्या महारासाची रात्र याच शरद पौर्णिमेची मानली जाते. ब्रह्म, स्कंद आणि लिंग पुराणांत या रात्रीचे वर्णन येते. गोपींच्या रासात सहभागी होण्यासाठी शंकराने गोपेश्वर महादेवाचे रूप घेतले, अशी कथा आहे. म्हणून उत्तरेत आणि गुजरातमध्ये या रात्री रास आणि गरबा रंगतो. पावसाळा संपून स्वच्छ शरद ऋतू सुरू होतो आणि नव्या धान्याची कापणी जवळ येते, त्यामुळे हा आनंदाचा, कृतज्ञतेचा सणही आहे.

पूजा आणि आटीव दूध

महाराष्ट्रात कोजागिरीची ओळख म्हणजे मसाले दूध. दूध आटवून त्यात केशर, वेलची, बदाम, पिस्ते घातले जाते आणि ते रात्री चंद्रप्रकाशात ठेवले जाते. चंद्रकिरणांत अमृत असते, अशी श्रद्धा आहे. मध्यरात्री ते देवापुढे नैवेद्य म्हणून ठेवून मग सगळ्यांना प्रसाद म्हणून दिले जाते. काही घरी खीर ठेवली जाते, काही ठिकाणी नारळाचे पाणी आणि पोहे नैवेद्याला असतात.

पूजेची मांडणी सोपी आहे. पाटावर किंवा चौरंगावर दोन विड्याच्या पानांवर सुपारी ठेवून ती लक्ष्मी मानली जाते. तांदळाच्या राशीवर पाण्याने भरलेला तांब्या ठेवून त्यात आंब्याची डहाळी ठेवतात, ती इंद्राचे प्रतीक असते. चंदनाचे गोल बिंब चंद्र म्हणून मांडतात. हळद, कुंकू, पांढरी फुले, अक्षता आणि गंध वाहून पूजा केली जाते. लक्ष्मी, इंद्र आणि चंद्र यांचे पूजन करून दिवसभर उपवास करण्याची पद्धतही अनेक घरी आहे. दारात आणि अंगणात दिवे लावले जातात, कारण लक्ष्मीच्या स्वागतासाठी घर उजळलेले असावे.

उपवास आणि काळजी

कोजागरी व्रतात दिवसभराचा उपवास सांगितला आहे, पण तो प्रत्येकाने आपल्या प्रकृतीनुसार ठरवावा. लहान मुले, वयस्कर आणि औषधे घेणारे यांनी कडक उपवास करण्याऐवजी फळे, दूध किंवा साधा फराळ घेतला तरी भाव तोच राहतो. रात्री दूध आटवताना आणि अंगणात दिवे लावताना लहान मुलांकडे लक्ष असू द्यावे. जागरणाचा आनंद घ्यावा, पण दुसऱ्या दिवशीची दिनचर्या विस्कटू नये, याचे भान ठेवले की सण निर्विघ्न साजरा होतो.

आजच्या जीवनात

रोजच्या धावपळीत घरातली माणसे एका जागी बसून चंद्र पाहायलाही वेळ काढत नाहीत. कोजागिरीची रात्र हा तो वेळ आपोआप देते. मोबाईल बाजूला ठेवून, गच्चीवर सतरंजी टाकून, गरम दुधाचा पेला हातात घेऊन गप्पा मारणे, गाणी म्हणणे, लहान मुलांना कथा सांगणे, हे सगळे या सणाचे खरे सुख आहे. लक्ष्मी म्हणजे फक्त पैसा नाही; घरातली शांतता, एकमेकांची साथ आणि कृतज्ञतेचे मन हीसुद्धा लक्ष्मीच, असा विचार या रात्री मनात उतरतो.

दिवाळीच्या उंबरठ्यावर येणारी ही पौर्णिमा येणाऱ्या दिव्यांच्या उत्सवाची सुंदर प्रस्तावना आहे. चांदणे अंगावर घेत, “को जागर्ति” या प्रश्नाला आपल्या सजग मनाने उत्तर द्यावे, एवढेच या रात्रीचे सांगणे आहे.