ज्ञानेश्वरी अध्याय १ च्या ७० ते १३८ या ओव्या या भागात आहेत. मागच्या भागात ज्ञानदेवांनी वंदन केले आणि आपल्या लहानपणाची कबुली दिली; इथे ती नम्रता शिगेला पोहोचते, आणि मग अचानक कथा रणांगणावर उघडते. म्हणजे एकाच भागात दोन वेगळी दृश्ये भेटतात: एका बाजूला शांत, हात जोडलेला निवेदक, आणि दुसऱ्या बाजूला युद्धाआधीचा गोंगाट.
सुरुवातीच्या सुमारे पंधरा ओव्यांत गीतेची थोरवी आणि गुरूंच्या आज्ञेने ग्रंथ पुढे नेण्याचा निर्धार आहे. त्यानंतर महाभारतातील संवाद सुरू होतो: पुत्रप्रेमाने गुंतलेला राजा धृतराष्ट्र संजयाला विचारतो, आणि संजय दोन्ही सैन्यांचे वर्णन करतो. उपमा भव्य आहेत: प्रलयकाळचा सागर, वडवानल, सिंह आणि हत्तींचा कळप. ओव्या मोठ्याने म्हटल्या की रणवाद्यांचा आवाज कानात घुमल्यासारखा वाटतो.
खाली ओवी क्रमांकांसह पाठ दिला आहे, आणि त्यानंतर माझ्या शब्दांत सार. या भागात नावे पुष्कळ येतात, भीष्म, द्रोण, कर्ण आणि पांडवांकडचे वीर; ती सगळी लगेच लक्षात ठेवण्याची घाई करू नका, कारण पुढच्या ओव्यांत ती पुन्हा भेटतात. जुन्या मराठीतील रूपे जशी आहेत तशी ठेवली आहेत. प्रतींनुसार काही शब्दांचे शुद्धलेखन थोडे बदलते; येथे बहुसंमत रूप घेतले आहे.
ओवी ७० तो १३८
या गीतार्थाची थोरी
स्वयें शंभू विवरी
जेथ भवानी प्रश्नु करी
चमत्कारौनि ॥ ७० ॥तेथ हरु म्हणे नेणिजे
देवी जैसें कां स्वरूप तुझें
तैसें हें नित्य नूतन देखिजे
गीतातत्व ॥ ७१ ॥हा वेदार्थ सागरु
जया निद्रिताचा घोरु
तो स्वयें सर्वेश्वरु
प्रत्यक्ष अनुवादला ॥ ७२ ॥ऐसे जें अगाध
जेथ वेडावती वेद
तेथ अल्प मी मतिमंद
काई होये ॥ ७३ ॥हें अपार कैसेनि कवळावें
महातेज कवणें धवळावें
गगन मुठीं सुवावें
मशकें केवीं ? ॥ ७४ ॥परी एथ असे एकु आधारु
तेणेंचि बोले मी सधरु
जे सानुकूळ श्रीगुरु
ज्ञानदेवो म्हणे ॥ ७५ ॥येर्‍हवीं तरी मी मुर्खु
जरी जाहला अविवेकु
तरी संतकृपादीपकु
सोज्वळु असे ॥ ७६ ॥लोहाचें कनक होये
हें सामर्थ्य परिसींच आहे
कीं मृतही जीवित लाहे
अमृतसिद्धि ॥ ७७ ॥जरी प्रकटे सिद्धसरस्वती
तरी मुकयाहि आथी भारती
एथ वस्तुसामर्थ्यशक्ति
नवल कयी ॥ ७८ ॥जयातें कामधेनु माये
तयासी अप्राप्य कांहीं आहे
म्हणौनि मी प्रवर्तों लाहें
ग्रंथीं इये ॥ ७९ ॥तरी न्यून ते पुरतें
अधिक तें सरतें
करूनि घेयावें हें तुमतें
विनवितु असे ॥ ८० ॥आतां देईजो अवधान
तुम्हीं बोलविल्या मी बोलेन
जैसे चेष्टे सूत्राधीन
दारुयंत्र ॥ ८१ ॥तैसा मी अनुग्रहीतु
साधूंचा निरूपितु
ते आपुलियापरी अलंकारितु
भलतयापरी ॥ ८२ ॥तंव श्रीगुरु म्हणती राहीं
हे तुज बोलावें नलगे कांहीं
आतां ग्रंथा चित्त देईं
झडकरी वेगां ॥ ८३ ॥या बोला निवृत्तिदासु
पावूनि परम उल्हासु
म्हणे परियसा मना अवकाशु
देऊनियां ॥ ८४ ॥तरी पुत्रस्नेहें मोहितु
धृतराष्ट्र असे पुसतु
म्हणे संजया सांगे मातु
कुरुक्षेत्रींची ॥ ८५ ॥जें धर्मालय म्हणिजे
तेथ पांडव आणि माझे
गेले असती व्याजें
जुंझाचेनि ॥ ८६ ॥तरी तेचि येतुला अवसरीं
काय किजत असे येरयेरीं
ते झडकरी कथन करी
मजप्रती ॥ ८७ ॥तिये वेळीं तो संजय बोले
म्हणे पांडव सैन्य उचललें
जैसें महाप्रळयीं पसरलें
कृतांतमुख ॥ ८८ ॥तैसें तें घनदाट
उठावलें एकवाट
जैसें उसळलें काळकूट
धरी कवण ॥ ८९ ॥नातरी वडवानळु सादुकला
प्रळयवातें पोखला
सागरु शोषूनि उधवला
अंबरासी ॥ ९० ॥तैसें दळ दुर्धर
नानाव्यूहीं परीकर
अवगमलें भयासुर
तिये काळीं ॥ ९१ ॥तें देखोनियां दुर्योधनें
अव्हेरिलें कवणें मानें
जैसे न गणिजे पंचाननें
गजघटांतें ॥ ९२ ॥मग द्रोणापासीं आला
तयांतें म्हणे हा देखिला
कैसा दळभारू उचलला
पांडवांचा ॥ ९३ ॥गिरिदुर्ग जैसे चालते
तैसे विविध व्यूह सभंवते
रचिले आथी बुद्धिमंतें
द्रुपदकुमरें ॥ ९४ ॥जो हा तुम्हीं शिक्षापिला
विद्या देऊनि कुरुठा केला
तेणें हा सैन्यसिंहु पाखरिला
देख देख ॥ ९५ ॥आणिकही असाधारण
जे शस्त्रास्त्रीं प्रवीण
क्षात्रधर्मीं निपुण
वीर आहाती ॥ ९६ ॥जे बळें प्रौढी पौरुषें
भीमार्जुनांसारिखे
ते सांगेन कौतुकें
प्रसंगेची ॥ ९७ ॥एथ युयुधानु सुभटु
आला असे विराटु
महारथी श्रेष्ठु
द्रुपद वीरु ॥ ९८ ॥चेकितान धृष्टकेतु
काशिराज वीर विक्रांतु
उत्तमौजा नृपनाथु
शैब्य देख ॥ ९९ ॥हा कुंतिभोज पाहें
एथ युधामन्यु आला आहे
आणि पुरुजितादि राय हे
सकळ देख ॥ १०० ॥हा सुभद्राहृदयनंदनु
जो अपरु नवार्जुनु
तो अभिमन्यु म्हणे दुर्योधनु
देखें द्रोणा ॥ १०१ ॥आणीकही द्रौपदीकुमर
हे सकळही महारथी वीर
मिती नेणिजे परी अपार
मीनले असती ॥ १०२ ॥आतां आमुच्या दळीं नायक
जे रूढवीर सैनिक
ते प्रसंगें आइक
सांगिजती ॥ १०३ ॥उद्देशें एक दोनी
जायिजती बोलोनी
तुम्ही आदिकरूनी
मुख्य जे जें ॥ १०४ ॥हा भीष्म गंगानंदनु
जो प्रतापतेजस्वी भानु
रिपुगजपंचाननु
कर्णवीरु ॥ १०५ ॥या एकेकाचेनी मनोव्यापारें
हें विश्व होय संहरे
हा कृपाचार्यु न पुरे
एकलाचि ॥ १०६ ॥एथ विकर्ण वीरु आहे
हा अश्वत्थामा पैल पाहें
याचा आडदरु सदां वाहे
कृतांतु मनीं ॥ १०७ ॥समितिंजयो सौमदत्ती
ऐसे आणीकही बहुत आहाती
जयांचिया बळा मिती
धाताही नेणें ॥ १०८ ॥जे शास्त्रविद्यापारंगत
मंत्रावतार मूर्त
हो कां जें अस्त्रजात
एथूनि रूढ ॥ १०९ ॥हे अप्रतिमल्ल जगीं
पुरता प्रतापु अंगीं
परी सर्व प्राणें मजलागीं
आरायिले असती ॥ ११० ॥पतिव्रतेचें हृदय जैसें
पतिवांचूनि न स्पर्शे
मी सर्वस्व या तैसें
सुभटांसी ॥ १११ ॥आमुचिया काजाचेनि पाडें
देखती आपुलें जीवित थोकडें
ऐसे निरवधि चोखडें
स्वामिभक्त ॥ ११२ ॥झुंजती कुळकणी जाणती
कळे किर्तीसी जिती
हे बहु असो क्षात्रनीति
एथोनियां ॥ ११३ ॥ऐसे सर्वांपरि पुरते
वीर दळीं आमुते
आतं काय गणूं यांतें
अपार हे ॥ ११४ ॥वरी क्षत्रियांमाजी श्रेष्ठु
जो जगजेठी जगीं सुभटु
तया दळवैपणाचा पाटु
भीष्मासि पैं ॥ ११५ ॥आतां याचेनि बळें गवसलें
हे दुर्ग जैसे पन्नासिलें
येणें पाडें थेकुलें
लोकत्रय ॥ ११६ ॥आधींच समुद्र पाहीं
तेथ दुवाडपण कवणा नाहीं
मग वडवानळु तैसे याही
विरजा जैसा ॥ ११७ ॥ना तरीं प्रळयवन्ही महावातु
या दोघां जैसा सांधातु
तैसा हा गंगासुतु
सेनापति ॥ ११८ ॥आतां येणेंसि कवण भिडे
हें पांडवसैन्य कीर थोकडें
परि वरचिलेनि पाडें
दिसत असे ॥ ११९ ॥वरी भीमसेनु बेथु
तो जाहला असे सेनानाथु
ऐसें बोलोनियां मातु
सांडिली तेणें ॥ १२० ॥मग पुनरपि काय बोले
सकळ सैनिकांतें म्हणितलें
आतां दळभार आपुलाले
सरसे करा ॥ १२१ ॥जया जिया अक्षौहिणी
तेणें तिया आरणी
वरगण कवणकवणी
महारथीया ॥ १२२ ॥तेणें तिया आवरिजे
भीष्मातळीं राहिजे
द्रोणातें म्हणे पाहिजे
तुम्ही सकळ ॥ १२३ ॥हाचि एकु रक्षावा
मी तैसा हा देखावा
येणें दळभारु आघवा
साचु आमुचा ॥ १२४ ॥या राजयाचिया बोला
सेनापति संतोषला
मग तेणें केला
सिंहनादु ॥ १२५ ॥तो गाजत असे अद्भुतु
दोन्ही सैन्याआंतु
प्रतिध्वनि न समातु
उपजत असे ॥ १२६ ॥तयाचि तुलगासवें
वीरवृत्तीचेनि थावें
दिव्य शंख भीष्मदेवें
आस्फुरिला ॥ १२७ ॥ते दोन्ही नाद मीनले
तेथ त्रैलोक्य बधिरीभूत जाहलें
जैसें आकाश कां पडिलें
तुटोनिया ॥ १२८ ॥घडघडीत अंबर
उचंबळत सागर
क्षोभलें चराचर
कांपत असे ॥ १२९ ॥तेणें महाघोषगजरें
दुमदुमिताती गिरिकंदरें
तव दळामाजीं रणतुरें
आस्फुरिलीं ॥ १३० ॥उदंड सैंघ वाजतें
भयानखें खाखातें
महाप्रळयो जेथें
धाकडांसी ॥ १३१ ॥भेरी निशाण मांदळ
शंख काहळ भोंगळ
आणि भयासुर रणकोल्हाळ
सुभटांचे ॥ १३२ ॥आवेशें भुजा त्राहाटिती
विसणेले हांका देती
जेथ महामद भद्रजाती
आवरती ना ॥ १३३ ॥तेथ भेडांची कवण मातु
कांचया केर फिटतु
जेणें दचकला कृतांतु
आंग नेघे ॥ १३४ ॥एकां उभयाचि प्राण गेले
चांगांचे दांत बैसले
बिरुदाचे दादुले
हिंवताती ॥ १३५ ॥ऐसा अद्भुत तूरबंबाळु
ऐकोनि ब्रह्मा व्याकुळु
देव म्हणती प्रळयकाळु
वोढवला आजी ॥ १३६ ॥ऐसी स्वर्गीं मातु
देखोनि तो आकांतु
तव पांडवदळाआंतु
वर्तलें कायी ॥ १३७ ॥हो कां निजसार विजयाचें
कीं तें भांडार महातेजाचें
जेथ गरुडाचिये जावळियेचे
कांतले चार्‍ही ॥ १३८ ॥
सार
गीतेचा महिमा सांगताना ज्ञानदेव म्हणतात की स्वतः शंकर या गीतार्थाची थोरवी सांगतात, आणि पार्वतीने प्रश्न केल्यावर तेही चकित होतात. जो अर्थ वेदांनाही अगाध वाटतो, तिथे आपण लहान माणूस कोण? पण त्यांना आधार गुरूंचा आहे. संतांची कृपा दिव्यासारखी आहे; परिसाच्या स्पर्शाने लोखंडाचे सोने व्हावे, तशी ती सामान्य माणसाला मोठे करते. म्हणून ते श्रोत्यांना विनवतात: कमी असेल ते भरून घ्या, जास्त असेल ते गाळून घ्या. मग ते स्वतःला सुताने नाचणाऱ्या बाहुलीची उपमा देतात, जी दुसऱ्याच्या हातात असते. इतक्यात गुरू म्हणतात, हे तुला बोलायला नको, आता ग्रंथाकडे लक्ष दे.
तिथून कथा सुरू होते. पुत्रस्नेहाने मोहित झालेला धृतराष्ट्र संजयाला विचारतो: धर्मभूमी कुरुक्षेत्रावर माझी मुले आणि पांडव युद्धाच्या निमित्ताने गेले आहेत; तिथे काय चालले आहे? संजय सांगतो की पांडवांचे सैन्य महाप्रलयात उसळलेल्या सागरासारखे पुढे सरकले. ते पाहून दुर्योधन क्षणभर हत्तींच्या कळपाला न गणणाऱ्या सिंहासारखा बेफिकीर दिसतो, पण लगेच द्रोणाचार्यांकडे जाऊन म्हणतो: तुम्हीच शिकवलेल्या द्रुपदपुत्राने रचलेली ही व्यूहरचना पाहा. मग तो पांडवांकडचे वीर एकेक करून मोजतो, आणि नंतर आपल्या बाजूचे: भीष्म, कर्ण, कृपाचार्य, अश्वत्थामा आणि इतर. हे सगळे माझ्यासाठी प्राण द्यायला तयार आहेत, पतिव्रतेचे हृदय जसे पतीशिवाय दुसऱ्याला स्पर्शत नाही तसे, असे तो म्हणतो.
सेनापती भीष्म आहेत, म्हणून त्यांना सर्वांनी सांभाळावे, असे दुर्योधन सांगतो. त्यावर भीष्म सिंहनाद करतात आणि शंख फुंकतात. त्या नादाने आकाश कोसळल्यासारखे वाटते. रणवाद्ये, ढोल, शंख, कर्णे आणि वीरांच्या हाका यांचा गजर इतका की देवांनाही प्रलयकाळ आल्यासारखा भासतो. आणि तिथे हा भाग थांबतो, पांडवांच्या बाजूला काय घडले हे सांगण्यासाठी: अर्जुनाच्या रथाच्या वर्णनाची सुरुवात होते.