ज्ञानेश्वरीची सुरुवात नमनाने होते. अध्याय १ च्या पहिल्या एकोणसत्तर ओव्या या भागात आहेत. अजून गीतेचा एकही श्लोक आलेला नाही; अर्जुन आणि श्रीकृष्ण रणांगणावर यायला अवकाश आहे. त्याआधी ज्ञानदेव श्रोत्यांना घरात बोलावल्यासारखे क्षणभर थांबवतात, देवतेला, शारदेला आणि गुरूला वंदन करतात, आणि मग हा ग्रंथ का आणि कोणत्या वृत्तीने लिहीत आहेत ते सांगतात.
या भागाची मांडणी सोपी आहे: पहिल्या वीस ओव्यांत गणेशवंदन, त्यानंतर शारदा आणि गुरूंना नमन, मग महाभारत आणि गीतेचे महत्त्व, आणि शेवटच्या ओव्यांत श्रोत्यांना केलेली विनवणी.
ओवी म्हणजे चार लहान चरणांचे कडवे. तिची लय बोलण्यासारखी असते, म्हणून मोठ्याने वाचली की ती पटकन कानात बसते. जुन्या मराठीतील काही शब्द आणि रूपे आजच्या भाषेपेक्षा वेगळी दिसतील; ती तशीच ठेवली आहेत, कारण तीच ज्ञानदेवांची भाषा आहे.
खाली ओवी क्रमांकांसह पाठ दिला आहे, आणि त्यानंतर माझ्या शब्दांत सार आहे. पाठ वाचताना एखादी ओवी अडली तर आधी सार वाचून पाहा, मग ओव्यांकडे परत या; अर्थ बरेचदा सहज उलगडतो. प्रत्येक ओवीच्या शेवटी तिचा क्रमांक दिला आहे, म्हणजे हवी ती ओवी पुन्हा शोधणे सोपे जाते.
ओवी १ ते ६९
ॐ नमो जी आद्या
वेद प्रतिपाद्या
जय जय स्वसंवेद्या
आत्मरूपा ॥ १ ॥देवा तूंचि गणेशु
सकलार्थमतिप्रकाशु
म्हणे निवृत्तिदासु
अवधारिजो जी ॥ २ ॥हें शब्दब्रह्म अशेष
तेचि मूर्ति सुवेष
जेथ वर्णवपु निर्दोष
मिरवत असे ॥ ३ ॥स्मृति तेचि अवयव
देखा आंगीक भाव
तेथ लावण्याची ठेव
अर्थशोभा ॥ ४ ॥अष्टादश पुराणें
तींचि मणिभूषणें
पदपद्धति खेवणें
प्रमेयरत्नांचीं ॥ ५ ॥पदबंध नागर
तेंचि रंगाथिले अंबर
जेथ साहित्य वाणें सपूर
उजाळाचें ॥ ६ ॥देखा काव्य नाटका
जे निर्धारितां सकौतुका
त्याचि रुणझुणती क्षुद्रघंटिका
अर्थध्वनि ॥ ७ ॥नाना प्रमेयांची परी
निपुणपणें पाहतां कुसरी
दिसती उचित पदें माझारीं
रत्नें भलीं ॥ ८ ॥तेथ व्यासादिकांच्या मतीं
तेचि मेखळा मिरवती
चोखाळपणें झळकती
पल्लवसडका ॥ ९ ॥देखा षड्दर्शनें म्हणिपती
तेची भुजांची आकृति
म्हणौनि विसंवादे धरिती
आयुधें हातीं ॥ १० ॥तरी तर्कु तोचि फरशु
नीतिभेदु अंकुशु
वेदांतु तो महारसु
मोदकु मिरवे ॥ ११ ॥एके हातीं दंतु
जो स्वभावता खंडितु
तो बौद्धमतसंकेतु
वार्तिकांचा ॥ १२ ॥मग सहजें सत्कारवादु
तो पद्मकरु वरदु
धर्मप्रतिष्ठा तो सिद्धु
अभयहस्तु ॥ १३ ॥देखा विवेकवंतु सुविमळु
तोचि शुंडादंडु सरळु
जेथ परमानंदु केवळु
महासुखाचा ॥ १४ ॥तरी संवादु तोचि दशनु
जो समता शुभ्रवर्णु
देवो उन्मेषसूक्ष्मेक्षणु
विघ्नराजु ॥ १५ ॥मज अवगमलिया दोनी
मिमांसा श्रवणस्थानीं
बोधमदामृत मुनी
अली सेविती ॥ १६ ॥प्रमेयप्रवाल सुप्रभ
द्वैताद्वैत तेचि निकुंभ
सरिसेपणें एकवटत इभ-
मस्तकावरी ॥ १७ ॥उपरि दशोपनिषदें
जियें उदारें ज्ञानमकरंदे
तियें कुसुमें मुगुटीं सुगंधें
शोभती भलीं ॥ १८ ॥अकार चरण युगल
उकार उदर विशाल
मकार महामंडल
मस्तकाकारें ॥ १९ ॥हे तीन्ही एकवटले
तेथ शब्दब्रह्म कवळलें
तें मियां श्रीगुरुकृपा नमिलें
आदिबीज ॥ २० ॥आतां अभिनव वाग्विलासिनी
ते चातुर्यार्थकलाकामिनी
ते शारदा विश्वमोहिनी
नमिली मियां ॥ २१ ॥मज हृदयीं सद्गुरु
जेणें तारिलों हा संसारपूरु
म्हणौनि विशेषें अत्यादरु
विवेकावरी ॥ २२ ॥जैसें डोळ्यां अंजन भेटे
ते वेळीं दृष्टीसी फांटा फुटे
मग वास पाहिजे तेथ
प्रगटे महानिधी ॥ २३ ॥कां चिंतामणी जालियां हातीं
सदा विजयवृत्ति मनोरथीं
तैसा मी पूर्णकाम श्रीनिवृत्ति
ज्ञानदेवो म्हणे ॥ २४ ॥म्हणोनि जाणतेनें गुरु भजिजे
तेणें कृतकार्य होईजे
जैसें मुळसिंचनें सहजें
शाखापल्लव संतोषती ॥ २५ ॥कां तीर्थें जियें त्रिभुवनीं
तियें घडती समुद्रावगाहनीं
ना तरी अमृतरसास्वादनीं
रस सकळ ॥ २६ ॥तैसा पुढतपुढती तोचि
मियां अभिवंदिला श्रीगुरुचि
जो अभिलषित मनोरुचि
पुरविता तो ॥ २७ ॥आतां अवधारा कथा गहन
जे सकळां कौतुकां जन्मस्थान
कीं अभिनव उद्यान
विवेकतरूचें ॥ २८ ॥ना तरी सर्व सुखाचि आदि
जे प्रमेयमहानिधि
नाना नवरससुधाब्धि
परिपुर्ण हे ॥ २९ ॥कीं परमधाम प्रकट
सर्व विद्यांचे मूळपीठ
शास्त्रजाता वसौट
अशेषांचें ॥ ३० ॥ना तरी सकळ धर्मांचें माहेर
सज्जनांचे जिव्हार
लावण्यरत्नभांडार
शारदेचें ॥ ३१ ॥नाना कथारूपें भारती
प्रकटली असे त्रिजगतीं
आविष्करोनि महामतीं
व्यासाचिये ॥ ३२ ॥म्हणौनि हा काव्यांरावो
ग्रंथ गुरुवतीचा ठावो
एथूनि रसां झाला आवो
रसाळपणाचा ॥ ३३ ॥तेवींचि आइका आणिक एक
एथूनि शब्दश्री सच्छास्त्रिक
आणि महाबोधीं कोंवळीक
दुणावली ॥ ३४ ॥एथ चातुर्य शहाणें झालें
प्रमेय रुचीस आलें
आणि सौभाग्य पोखलें
सुखाचें एथ ॥ ३५ ॥माधुर्यीं मधुरता
शृंगारीं सुरेखता
रूढपण उचितां
दिसे भलें ॥ ३६ ॥एथ कळाविदपण कळा
पुण्यासि प्रतापु आगळा
म्हणौनि जनमेजयाचे अवलीळा
दोष हरले ॥ ३७ ॥आणि पाहतां नावेक
रंगीं सुरंगतेची आगळीक
गुणां सगुणपणाचें बिक
बहुवस एथ ॥ ३८ ॥भानुचेनि तेजें धवळलें
जैसे त्रैलोक्य दिसे उजळिलें
तैसें व्यासमति कवळिलें
मिरवे विश्व ॥ ३९ ॥कां सुक्षेत्रीं बीज घातलें
तें आपुलियापरी विस्तारलें
तैसें भारतीं सुरवाडलें
अर्थजात ॥ ४० ॥ना तरी नगरांतरीं वसिजे
तरी नागराचि होईजे
तैसें व्यासोक्तितेजें
धवळत सकळ ॥ ४१ ॥कीं प्रथमवयसाकाळीं
लावण्याची नव्हाळी
प्रगटे जैसी आगळी
अंगनाअंगीं ॥ ४२ ॥ना तरी उद्यानीं माधवी घडे
तेथ वनशोभेची खाणी उघडे
आदिलापासौनि अपाडें
जियापरी ॥ ४३ ॥नानाघनीभूत सुवर्ण
जैसें न्याहाळितां साधारण
मग अलंकारीं बरवेपण
निवाडु दावी ॥ ४४ ॥तैसें व्यासोक्ति अळंकारिलें
आवडे तें बरवेपण पातलें
तें जाणोनि काय आश्रयिलें
इतिहासीं ॥ ४५ ॥नाना पुरतिये प्रतिष्ठेलागीं
सानीव धरूनि आंगीं
पुराणें आख्यानरूपें जगीं
भारता आलीं ॥ ४६ ॥म्हणौनि महाभारतीं नाहीं
तें नोहेचि लोकीं तिहीं
येणें कारणें म्हणिपे पाहीं
व्यासोच्छिष्ट जगत्रय ॥ ४७ ॥ऐसी जगीं सुरस कथा
जें जन्मभूमि परमार्था
मुनि सांगे नृपनाथा
जनमेजया ॥ ४८ ॥जें अद्वितीय उत्तम
पवित्रैक निरुपम
परम मंगलधाम
अवधारिजो ॥ ४९ ॥आतां भारतकमळपरागु
गीताख्यु प्रसंगु
जो संवादला श्रीरंगु
अर्जुनेंसीं ॥ ५० ॥ना तरी शदब्रह्माब्धि
मथियला व्यासबुद्धि
निवडिलें निरवधि
नवनीत हें ॥ ५१ ॥मग ज्ञानाग्निसंपर्कें
कडसिलेंनि विवेकें
पद आलें परिपाकें
आमोदासी ॥ ५२ ॥जें अपेक्षिजे विरक्तीं
सदा अनुभविजे संतीं
सोहंभावें पारंगतीं
रमिजे जेथ ॥ ५३ ॥जें आकर्णिजें भक्तीं
जें आदिवंद्य त्रिजगतीं
तें भीष्मपर्वीं संगती
म्हणितली कथा ॥ ५४ ॥जें भगवद्गीता म्हणिजे
जें ब्रह्मेशांनीं प्रशंसिजे
जें सनकादिकीं सेविजे
आदरेंसीं ॥ ५५ ॥जैसें शारदीचिये चंद्रकळे
माजि अमृतकण कोंवळे
ते वेंचिती मनें मवाळें
चकोरतलगें ॥ ५६ ॥तियापरी श्रोतां
अनुभवावी हे कथा
अतिहळुवारपण चित्ता
आणूनियां ॥ ५७ ॥हें शब्देंवीण संवादिजे
इंद्रियां नेणतां भोगिजे
बोलाआधि झोंबिजे
प्रमेयासी ॥ ५८ ॥जैसे भ्रमर परागु नेती
परी कमळदळें नेणती
तैसी परी आहे सेविती
ग्रंथीं इये ॥ ५९ ॥कां आपुला ठावो न सांडितां
आलिंगिजे चंद्रु प्रकटतां
हा अनुरागु भोगितां
कुमुदिनी जाणे ॥ ६० ॥ऐसेनि गंभीरपणें
स्थिरावलोनि अंतःकरणें
आथिला तोचि जाणें
मानूं इये ॥ ६१ ॥अहो अर्जुनाचिये पांती
जे परिसणया योग्य होती
तिहीं कृपा करूनि संतीं
अवधान द्यावें ॥ ६२ ॥हें सलगी म्यां म्हणितलें
चरणां लागोनि विनविलें
प्रभू सखोल हृदय आपुलें
म्हणौनियां ॥ ६३ ॥जैसा स्वभावो मायबापांचा
अपत्य बोले जरी बोबडी वाचा
तरी अधिकचि तयाचा
संतोष आथी ॥ ६४ ॥तैसा तुम्हीं मी अंगिकारिला
सज्जनीं आपुला म्हणितला
तरी उणें सहजें उपसाहला
प्रार्थूं कायी ॥ ६५ ॥परी अपराधु तो आणिक आहे
जे मी गीतार्थु कवळुं पाहें
तें अवधारा विनवूं लाहें
म्हणौनियां ॥ ६६ ॥हें अनावर न विचारितां
वायांचि धिंवसा उपनला चित्ता
येर्‍हवीं भानुतेजीं काय खद्योता
शोभा आथी ॥ ६७ ॥कीं टिटिभू चांचुवरी
माप सूये सागरीं
मी नेणतु त्यापरी
प्रवर्तें येथ ॥ ६८ ॥आइका आकाश गिंवसावें
तरी आणीक त्याहूनि थोर होआवें
म्हणौनि अपाडू हें आघवें
निर्धारितां ॥ ६९ ॥
सार
नमनाची सुरुवात ओंकाराला केलेल्या जयजयकाराने होते. सर्वांचे आदिकारण, वेदांचे प्रतिपाद्य, स्वतःलाच जाणणारा आत्मरूप ओंकार, असे म्हणून ज्ञानदेव त्याला गणेशाच्या रूपात पाहतात. पुढच्या ओव्यांत एक विलक्षण चित्र उभे राहते: वेद हे गणेशाचे सुंदर रूप, स्मृती म्हणजे त्याचे अवयव, अठरा पुराणे म्हणजे अंगावरचे दागिने, काव्य आणि नाटके म्हणजे पायातील रुणझुणणारे घुंगरू, आणि षड्दर्शने म्हणजे त्याचे हात. त्या हातांत तर्काचा परशू, नीतीचा अंकुश आणि वेदान्ताचा गोड मोदक आहे. म्हणजे सर्व शास्त्रे एकाच देवाच्या अंगाचे वेगवेगळे भाग आहेत, असे ज्ञानदेव सुचवतात. अ, उ आणि म या तीन मात्रा त्याचे चरण, उदर आणि मस्तक होत; तिथे शब्दब्रह्म एकवटले आहे, आणि ते आदिबीज गुरुकृपेने नमन केले आहे.
मग वाणीची देवी शारदा हिला वंदन येते, आणि त्यानंतर सद्गुरू निवृत्तिनाथांचे स्मरण. डोळ्यांत अंजन पडल्यावर जसा लपलेला ठेवा दिसू लागतो, तसे गुरुकृपेने सर्वत्र संपत्ती दिसते, असे ते सांगतात. झाडाच्या मुळाशी पाणी घातले की फांद्या आणि पाने आपोआप तृप्त होतात; गुरूला भजले की कामे सहज पूर्ण होतात.
अठ्ठाविसाव्या ओवीपासून विषय वळतो. आता सांगायची कथा महाभारताची आहे, जी सर्व रसांचे माहेर आहे. त्या अफाट कथेत गीता म्हणजे लोण्याचा गोळा: व्यासांच्या बुद्धीने शब्दांचा सागर घुसळून निघालेले सार. तेच श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले.
शेवटी श्रोत्यांना विनंती येते. शरद ऋतूतील चंद्रकिरणांतले कोवळे अमृतकण चकोर जितक्या हळुवारपणे वेचतो, तितक्याच नाजूकपणे हे ऐका, असे ज्ञानदेव म्हणतात. आणि मग त्यांची नम्रता उघड होते: सूर्यापुढे काजव्याची काय किंमत, टिटवीने चोचीने समुद्र मोजावा तसे हे साहस, आकाशाला कवेत घेण्याचा हा प्रयत्न. तरीही आईबाप जसे बोबडे बोलही कौतुकाने ऐकतात, तसे संत ऐकतील, असा विश्वास या भागाचा शेवट करतो.