संध्याकाळचा दिवा लागला आहे, देवघरासमोर आजी बसली आहे, आणि शेजारी बसलेला नातू तिच्यामागे एकेक ओळ म्हणतो आहे. अनेक मराठी घरांत हे दृश्य परिचयाचे आहे. रामरक्षा हे प्रभू रामचंद्रांना उद्देशून रचलेले संस्कृत स्तोत्र आहे. नावातच त्याचा भाव आहे: राम आपले रक्षण करो. त्याला रामकवच आणि वज्रपंजर अशीही नावे आहेत, कारण म्हणणाऱ्याभोवती रामनामाचे चिलखत उभे राहावे, हीच त्यामागची भावना.
स्तोत्रात ३८ श्लोक आहेत आणि ते अनुष्टुप् छंदात आहेत. सुरुवातीला विनियोग आणि रामाचे ध्यान येते, मग कवच, फलश्रुती आणि रामाचे स्तवन, आणि शेवट रामनामाच्या महतीने होतो. रचनाकार म्हणून बुधकौशिक ऋषींचे नाव येते. शंकरांनी स्वप्नात हे स्तोत्र सांगितले आणि पहाटे जागे होताच ऋषींनी ते लिहून काढले, अशी आख्यायिका स्तोत्रातच सूचित केलेली आहे. खाली पूर्ण पाठ आहे, आणि त्यानंतर त्याचा अर्थ आपल्या शब्दांत.
श्रीरामरक्षास्तोत्र
अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य । बुधकौशिक ऋषिः ।
श्रीसीतारामचन्द्रो देवता । अनुष्टुप् छन्दः ।
सीता शक्तिः । श्रीमद् हनुमान कीलकम् ।
श्रीरामचन्द्रप्रीत्यर्थे रामरक्षास्तोत्रजपे विनियोगः ॥अथ ध्यानम् ।
ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं
पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् ।
वामाङ्कारूढ सीतामुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभं
नानालङ्कारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डनं रामचन्द्रम् ॥
इति ध्यानम् ॥चरितं रघुनाथस्य शतकोटि प्रविस्तरम् ।
एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम् ॥ १ ॥ध्यात्वा नीलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम् ।
जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम् ॥ २ ॥सासितूणधनुर्बाणपाणिं नक्तञ्चरान्तकम् ।
स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम् ॥ ३ ॥रामरक्षां पठेत्प्राज्ञः पापघ्नीं सर्वकामदाम् ।
शिरो मे राघवः पातु भालं दशरथात्मजः ॥ ४ ॥कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रियः श्रुती ।
घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सलः ॥ ५ ॥जिह्वां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतवन्दितः ।
स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु भुजौ भग्नेशकार्मुकः ॥ ६ ॥करौ सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित् ।
मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रयः ॥ ७ ॥सुग्रीवेशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभुः ।
ऊरू रघूत्तमः पातु रक्षःकुलविनाशकृत् ॥ ८ ॥जानुनी सेतुकृत्पातु जङ्घे दशमुखान्तकः ।
पादौ बिभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः ॥ ९ ॥एतां रामबलोपेतां रक्षां यः सुकृती पठेत् ।
स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् ॥ १० ॥पातालभूतलव्योमचारिणश्छद्मचारिणः ।
न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभिः ॥ ११ ॥रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन् ।
नरो न लिप्यते पापैः भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥ १२ ॥जगज्जैत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम् ।
यः कण्ठे धारयेत्तस्य करस्थाः सर्वसिद्धयः ॥ १३ ॥वज्रपञ्जरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत् ।
अव्याहताज्ञः सर्वत्र लभते जयमङ्गलम् ॥ १४ ॥आदिष्टवान् यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हरः ।
तथा लिखितवान् प्रातः प्रबुद्धो बुधकौशिकः ॥ १५ ॥आरामः कल्पवृक्षाणां विरामः सकलापदाम् ।
अभिरामस्त्रिलोकानां रामः श्रीमान् स नः प्रभुः ॥ १६ ॥तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥ १७ ॥फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ ।
पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १८ ॥शरण्यौ सर्वसत्त्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम् ।
रक्षः कुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघूत्तमौ ॥ १९ ॥आत्तसज्जधनुषाविषुस्पृशावक्षयाशुगनिषङ्गसङ्गिनौ ।
रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रतः पथि सदैव गच्छताम् ॥ २० ॥सन्नद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा ।
गच्छन्मनोरथोऽस्माकं रामः पातु सलक्ष्मणः ॥ २१ ॥रामो दाशरथिः शूरो लक्ष्मणानुचरो बली ।
काकुत्स्थः पुरुषः पूर्णः कौसल्येयो रघूत्तमः ॥ २२ ॥वेदान्तवेद्यो यज्ञेशः पुराणपुरुषोत्तमः ।
जानकीवल्लभः श्रीमान् अप्रमेय पराक्रमः ॥ २३ ॥इत्येतानि जपन्नित्यं मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः ।
अश्वमेधाधिकं पुण्यं सम्प्राप्नोति न संशयः ॥ २४ ॥रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम् ।
स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैः न ते संसारिणो नराः ॥ २५ ॥रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुन्दरम् ।
काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम् ।
राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिम् ।
वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम् ॥ २६ ॥रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे ।
रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः ॥ २७ ॥श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम
श्रीराम राम भरताग्रज राम राम ।
श्रीराम राम रणकर्कश राम राम
श्रीराम राम शरणं भव राम राम ॥ २८ ॥श्रीरामचन्द्रचरणौ मनसा स्मरामि
श्रीरामचन्द्रचरणौ वचसा गृणामि ।
श्रीरामचन्द्रचरणौ शिरसा नमामि
श्रीरामचन्द्रचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ २९ ॥माता रामो मत्पिता रामचन्द्रः
स्वामी रामो मत्सखा रामचन्द्रः ।
सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालु-
र्नान्यं जाने नैव जाने न जाने ॥ ३० ॥दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे तु जनकात्मजा ।
पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनन्दनम् ॥ ३१ ॥लोकाभिरामं रणरङ्गधीरं
राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम् ।
कारुण्यरूपं करुणाकरं तं
श्रीरामचन्द्रम् शरणं प्रपद्ये ॥ ३२ ॥मनोजवं मारुततुल्यवेगं
जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् ।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं
श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ॥ ३३ ॥कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम् ।
आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम् ॥ ३४ ॥आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसम्पदाम् ।
लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥ ३५ ॥भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसम्पदाम् ।
तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम् ॥ ३६ ॥रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः ।
रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहं
रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥ ३७ ॥रामरामेति रामेति रमे रामे मनोरमे ।
सहस्रनामतत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥ ३८ ॥इति श्रीबुधकौशिकविरचितं श्रीरामरक्षास्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
॥ श्रीसीतारामचन्द्रार्पणमस्तु ॥
अर्थ
विनियोग आणि ध्यान
गणेशाला नमन करून सुरुवातीला विनियोग सांगितला आहे: या स्तोत्राचे ऋषी बुधकौशिक, देवता सीता आणि रामचंद्र, छंद अनुष्टुप्. शक्ती म्हणजे प्रेरणा सीता आणि कीलक म्हणजे आधाराचा खिळा हनुमान आहे. ध्यानश्लोकात रामाची मूर्ती डोळ्यांसमोर उभी केली आहे: गुडघ्यापर्यंत पोहोचणारे बाहू, हातात धनुष्यबाण, पद्मासनात बसलेला, पिवळे वस्त्र नेसलेला, कमळाच्या पाकळ्यांशी स्पर्धा करणारे प्रसन्न नेत्र. डाव्या मांडीवर बसलेल्या सीतेच्या मुखाकडे त्याची दृष्टी आहे; वर्ण मेघासारखा सावळा. स्तोत्र म्हणण्याआधी मन या रूपावर स्थिर करावे, असा यामागचा हेतू.
श्लोक १ ते ३
रघुनाथाचे चरित्र शंभर कोटी श्लोकांएवढे विस्तारलेले आहे आणि त्यातले एकेक अक्षर मोठ्या पातकांचा नाश करणारे आहे, असे पहिल्या श्लोकात म्हटले आहे. पुढे निळ्या कमळासारखा सावळा, कमलनेत्र, जानकी आणि लक्ष्मणासह असलेला, जटामुकुटाने शोभणारा राम ध्यानात आणण्यास सांगितले आहे. हातात धनुष्यबाण घेतलेला, राक्षसांचा अंत करणारा, आणि जगाचे रक्षण करण्यासाठी स्वतःच्या लीलेने अवतरलेला, असे त्याचे वर्णन आहे.
श्लोक ४ ते ९: कवच
चौथ्या श्लोकात जाणत्या माणसाने पापनाशक आणि इच्छा पूर्ण करणारी ही रामरक्षा म्हणावी, असे सांगून अवयवांच्या क्रमाने प्रार्थना सुरू होते. मस्तकाचे रक्षण राघव करो, कपाळाचे दशरथाचा पुत्र. डोळ्यांचे कौसल्येचा पुत्र, कानांचे विश्वामित्राला प्रिय असलेला, नाकाचे यज्ञरक्षक, मुखाचे सुमित्रेच्या पुत्रावर प्रेम करणारा. जिभेचे विद्येचा खजिना, कंठाचे भरताने वंदिलेला, बाहूंचे शिवधनुष्य मोडणारा. हातांचे सीतापती, हृदयाचे परशुरामाला जिंकणारा. पुढेही सुग्रीवाचा स्वामी, सेतू बांधणारा, रावणाचा अंत करणारा, अशा एकेका नावाने एकेक अवयव सांगून शेवटी संपूर्ण शरीराचे रक्षण स्वतः राम करो, अशी प्रार्थना आहे.
श्लोक १० ते १५: फलश्रुती
दहाव्या श्लोकापासून हे स्तोत्र म्हटल्याचे फल श्रद्धेच्या भाषेत सांगितले आहे. रामबलाने युक्त असलेली ही रक्षा जो पुण्यवान म्हणतो, तो दीर्घायुषी, सुखी, विजयी आणि विनयशील होतो, असे म्हटले आहे. रामनामाने रक्षण केलेल्याला पाताळ, भूमी आणि आकाशात संचार करणारे, तसेच वेष बदलून फिरणारेही पाहू शकत नाहीत. राम, रामभद्र किंवा रामचंद्र असे नाव स्मरणारा माणूस पापांनी लिप्त होत नाही आणि संसारातील सुख तसेच मुक्ती मिळवतो. हे रामकवच वज्रपंजर नावाने ओळखले जाते, आणि शेवटी स्वप्नाची कथा येते: शंकरांनी स्वप्नात सांगितले तसे बुधकौशिकांनी सकाळी उठून ते लिहिले.
श्लोक १६ ते २५
सोळाव्या श्लोकात राम हा कल्पवृक्षांची बाग, सर्व संकटांचा शेवट आणि तिन्ही लोकांना आनंद देणारा आमचा स्वामी आहे, असे म्हटले आहे. पुढच्या श्लोकांत राम आणि लक्ष्मण यांचे वनवासातले रूप समोर येते: तरुण, सुंदर, सुकुमार पण महाबली, कमलनेत्र, वल्कले आणि कृष्णाजिन नेसलेले, फळे-मुळे खाणारे, संयमी, तपस्वी. ते सर्व जीवांना शरण देणारे आणि राक्षसकुलाचा नाश करणारे आहेत, त्यांनी आमचे रक्षण करावे, अशी प्रार्थना आहे. वीसाव्या श्लोकात धनुष्य सज्ज करून, बाण आणि भाता घेतलेले राम-लक्ष्मण माझ्या रक्षणासाठी वाटेत नेहमी माझ्या पुढे चालोत, असे म्हटले आहे. एकवीसाव्यात कवच आणि शस्त्रे धारण केलेला राम लक्ष्मणासह रक्षण करो, अशी इच्छा आहे. बाविसावा आणि तेविसावा श्लोक रामाच्या नामांचा हार आहे: दाशरथी, काकुत्स्थ, पूर्णपुरुष, वेदान्तवेद्य, यज्ञेश्वर, जानकीवल्लभ. ही नावे श्रद्धेने रोज जपणाऱ्याला अश्वमेधापेक्षा अधिक पुण्य मिळते, असे चोविसाव्या श्लोकात म्हटले आहे, आणि पंचविसाव्यात दूर्वादलासारख्या श्यामवर्ण, कमलनेत्र रामाचे दिव्य नामांनी स्तवन करणारे संसाराच्या बंधनात अडकत नाहीत, असे सांगितले आहे.
श्लोक २६ ते ३८
छब्बीसावा श्लोक रामाला केलेले वंदन आहे: लक्ष्मणाचा ज्येष्ठ बंधू, सीतापती, करुणासागर, गुणनिधी, सत्यप्रतिज्ञ, शांतमूर्ती, रघुकुलतिलक आणि रावणाचा शत्रू. सत्ताविसाव्या आणि अठ्ठाविसाव्या श्लोकांत नमस्कार आणि नामाचा गजर आहे, आणि एकोणतिसाव्यात मनाने स्मरण, वाणीने नामघोष आणि मस्तकाने नमन करून रामचरणांना शरण जाण्याचा भाव आहे. तिसावा श्लोक अनेकांना सर्वात जवळचा वाटतो: माझी आई राम, पिता रामचंद्र, स्वामी राम, सखा राम; दयाळू रामचंद्र हेच माझे सर्वस्व, दुसरे कोणी मला ठाऊक नाही. एकतिसाव्यात उजवीकडे लक्ष्मण, डावीकडे जानकी आणि समोर मारुती असलेल्या रघुनंदनाला वंदन आहे. बत्तिसाव्यात कमलनेत्र रामाला आणि तेहतिसाव्यात वाऱ्याच्या वेगाने चालणाऱ्या, जितेंद्रिय, बुद्धिमानांत श्रेष्ठ, रामदूत हनुमानाला शरण जाण्याची प्रार्थना आहे. चौतिसाव्यात कवितेच्या फांदीवर बसून मधुर स्वरात राम राम असे कूजन करणाऱ्या वाल्मीकिरूपी कोकिळेला वंदन आहे. पस्तिसाव्यात संकटे हरणाऱ्या रामाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार आहे, आणि छत्तिसाव्यात राम राम अशी गर्जना जन्ममरणाच्या बीजांना भाजून टाकते, असे म्हटले आहे. सदतिसाव्यात भक्त म्हणतो: राम सदैव विजयी आहे, रामाहून मोठा आश्रय नाही, मी रामाचा दास आहे, माझे चित्त रामात लीन होवो, हे राम, माझा उद्धार कर. शेवटच्या अडतिसाव्या श्लोकात शंकर पार्वतीला उद्देशून सांगतात, असे मानले जाते, की रामनाम हजार नामांच्या बरोबरीचे आहे.
पाठ कसा म्हणावा
उच्चार शुद्ध राहावेत म्हणून सुरुवातीला एखाद्या जाणकाराकडून एकदा म्हणून घ्यावे. श्लोक संथपणे आणि स्पष्ट आवाजात म्हणावेत; घाईत म्हटलेले शब्द अर्थ हरवतात. रोज जमले नाही तर स्वतःला दोष देण्याचे कारण नाही, कारण मन लावून म्हटलेले एक आवर्तन घाईतल्या दहा आवर्तनांपेक्षा जास्त हाती लागते. आवृत्त्यांनुसार शब्दाचे रूप किंचित वेगळे आढळू शकते, म्हणून एकाच विश्वासार्ह आवृत्तीतून म्हणावे.
फलश्रुतीकडे कसे पाहावे
फलश्रुतीतील वाक्ये श्रद्धेच्या भाषेत आहेत आणि तशीच वाचावीत. ती हमी नव्हेत; ती एका भक्ताने आपल्या आराध्यावर ठेवलेल्या विश्वासाची नोंद आहेत. आरोग्याबद्दल किंवा संकटाबद्दल काही अडचण असेल तर डॉक्टर आणि जाणकारांचा सल्ला घेणे नेहमीच योग्य, आणि स्तोत्र ही त्यासोबतची मनाची साथ.
आजच्या जीवनात रामरक्षा
धावपळीच्या दिवसात दहा मिनिटे शांत बसून एकाच नामावर लक्ष ठेवणे कठीण झाले आहे. रामरक्षा हे त्या शांततेचे सोपे साधन आहे. श्लोकांची लय मन स्थिर करण्यास मदत करते, असा अनेकांचा अनुभव आहे. लहान मुलांना हे स्तोत्र शिकवले तर संस्कृत उच्चारांशी त्यांची ओळख होते आणि एकाग्रतेची सवय लागते.